Zamknij

Nagły zgon w sporcie: jakie mogą być przyczyny tego zjawiska?

18.06.2021
Aktualizacja: 18.06.2021 11:48
Nagły zgon w sporcie (nagły zgon sportowca): przyczyny
fot. Shutterstock

Nagłe zgony sportowców nie należą do rzadkości. Jakie mogą być przyczyny tego zjawiska? Czy da się takim zgonom zapobiec i jakie badania mogą wykryć prawdopodobne problemy z sercem lub krążeniem? Wyjaśniamy.

  1. Nagły zgon sportowca – co to jest?
  2. Nagły zgon sportowca – jakie mogą być przyczyny?
  3. Nagły zgon sportowca – czy można wcześniej wykryć choroby serca?

Kilka dni temu w czasie rozgrywek Euro 2021 (oficjalna nazwa Euro 2020) w trakcie meczu Dania-Finlandia doszło do niecodziennego zdarzania. Duński piłkarz Christian Eriksen stracił przytomność i był reanimowany. Wydarzenie to poruszyło nie tylko sportowców, kolegów po fachu Eriksena, ale również kibiców, którzy oglądali ten mecz, a potem z zapartym tchem czekali na efekt reanimacji. Ten dramat sportowca i jego najbliższych rozgrywał się na oczach milionów widzów, którzy zadawali sobie pytanie, co się stało, dlaczego ten młody, zdrowy, wysportowany człowiek padł na boisko z powodu nagłego zatrzymania krążenia. To sytuacja niecodzienna i stąd tak zaskakująca... Jednak nie dla lekarzy kardiologów. Oni to zjawisko – nagły zgon sportowca (nagły zgon w sporcie) – doskonale znają.

W przypadku Eriksena na szczęście ta historia nie zakończyła się tragicznie. Udzielono mu natychmiastowej pomocy, teraz jest pod opieką specjalistów i – jak podał lekarz kadry duńskiej – piłkarzowi zostanie wszczepiony kardiowerter-defibrylator. Urządzenie to, w przypadku pojawienia się zaburzeń rytmu serca, koryguje je za pomocą impulsu elektrycznego (Zobacz: Kardiowersja elektryczna w migotaniu przedsionków).

Przypadek Christiana Eriksena nie jest jedyny. Wielu sportowców zmarło z powodu tzw. nagłego zgonu sportowców. Przypomijmy kilka nazwisk: Kamila Skolimowska, Siergiej Grinkow, Joachim Halupczok, Antonio Puerta, Piermario Morosini. Ta lista jest znacznie dłuższa.

Nagły zgon sportowca – co to jest?

Nagły zgon sportowca to nagłe zatrzymanie krążenia, którego przyczyną jest niewykryta wcześniej choroba serca i/lub naczyń. Z badań amerykańskich naukowców z 2006 r. wynika, że nagłe zatrzymanie krążenia było przyczyną 93 proc. wszystkich zgonów młodych sportowców, z czego większość nie zgłaszała żadnych dolegliwości kardiologicznych w okresie 36 miesięcy przed śmiercią, ani nie miała żadnych niepokojących objawów poprzedzających zatrzymanie krążenia. Co ciekawe, nagłe zgony występują dwukrotnie częściej podczas treningów niż zawodów i dziesięciokrotnie częściej wśród mężczyzn niż kobiety. Najwięcej nagłych zgonów odnotowano w grupie piłkarzy, koszykarzy oraz biegaczy, zwłaszcza długodystansowych.  

– Chore serce daje o sobie znać najczęściej w trakcie wysiłku fizycznego. Powodem jest zmiana stężenia hormonów, aktywacja autonomicznego układu nerwowego, zmiana stężenia elektrolitów i postępujące w trakcie wysiłku odwodnienie organizmu – tłumaczy dr hab. Andrzej Tomasik z II Katedry i Oddziału Klinicznego Kardiologii z Wydziału Nauk Medycznych w Zabrzu Śląskiego Uniwersytetu Medycznego i dodaje: – W większości przypadków nieprawidłowe funkcjonowanie serca, a także ryzyko wystąpienia nagłego zgonu sportowca, nie zawsze jest bezpośrednio widoczne w podstawowych wynikach badań. Z medycznego punktu widzenia takie schorzenia nazywamy tzw. ukrytymi chorobami.

Zdaniem eksperta przypadek piłkarza Christiana Eriksena jest typową sytuacją, na szczęście zakończoną uratowaniem sportowcowi życia

– Do tzw. zgonu sportowca dochodzi właśnie w przypadku młodych, aktywnych sportowo osób w wieku między 20. a 30. rokiem życia. Niewątpliwie szybka akcja reanimacyjna lekarzy okazała się kluczowa w przywróceniu krążenia u Eriksena – uważa dr Andrzej Tomasik i dodaje, że oczywiście trudno wyrokować w sprawie Christiana Eriksena, bo jest on dopiero na wstępnym etapie rekonwalescencji, ale historia innych sportowców pokazuje, że piłkarze, którzy doświadczyli zatrzymania krążenia, i musieli mieć wszczepiony kardiowerter-defibrylator, nie wrócili na boisko.

Nagły zgon sportowca – jakie mogą być przyczyny?

Bezpośrednią przyczyną nagłego zgonu sportowca jest nagłe zatrzymanie krążenia. Najczęściej dochodzi do niego z powodu niewykrytej wcześniej choroby serca i/lub naczyń, które prowadzą do groźnych zaburzeń rytmu serca. Przyczyną tych chorób mogą być uwarunkowania genetyczne, choć niektórzy wskazują również na przeciążenia organizmu. Wyróżnia się trzy choroby, który mogą prowadzić do nagłego zgonu w sporcie:

  • kardiomiopatia przerostowa – to choroba uwarunkowana genetycznie, spowodowana najczęściej mutacjami białek sarkomerów, czyli jednostek kurczliwych komórki mięśnia sercowego. Jest ona najczęstszą przyczyną zgonów sercowych u ludzi poniżej 30. roku życia. Odpowiada ona za 40 proc. nagłych zgonów wśród sportowców w USA, natomiast w Europie za 7-14 proc. Skąd te różnice? Prawdopodobnie chodzi o wiek. W USA sportowcy to głównie uczniowie szkół średnich, w Europie jest przewaga sportowców zawodowych.
  • kardiomiopatia arytmogenna – inaczej arytmogenna dysplazja powstaje w wyniku mutacji białek desmosomów, tj. połączeń międzykomórkowych, odpowiedzialnych za ścisłe przyleganie komórek tworzących syncycjum mięśnia sercowego. W wyniku mutacji następuje obumarcie odłączonych od syncycjum kardiomiocytów i zastąpienie ich przez tkankę łączną i tłuszczową. Co w konsekwencji wydłuża czas przesyłania impulsów do serca i jest przyczyną zaburzenia rytmu serca. Ta choroba jest najczęstszą przyczyną nagłych zgonów sportowców w Europie (odpowiada za śmierć 27% sportowców),
  • anomalie tętnic wieńcowych.

U starszych sportowców (powyżej 25. roku życia) główną przyczyną nagłego zatrzymania krążenia może być choroba wieńcowa. Co może być o tyle zaskakujące, że regularny wysiłek fizyczny jest jednym z najważniejszych składników profilaktyki choroby wieńcowej. Ale raczej chodzi o umiarkowany wysiłek. Szokujące były wyniki jednego z badań, które wykazało, że niektórzy "zdrowi" maratończycy po 50. roku życia mieli zwapnienie obszarów podwsierdziowych, świadczących o przebytym zawale serca. Przyczyna tego zjawiska nie jest jasna. Bierze się pod uwagę stres oksydacyjny, uwolnienie cytokin, mikroembolizację tętnic wieńcowych na skutek mikrourazów, zwiększenie gotowości zakrzepowej związanej z podwyższonym stężeniem katecholamin.

Nagły zgon sportowca – czy można wcześniej wykryć choroby serca?

Czy można zapobiec nagłemu zgonowi na boisku sportowym? Niestety wiele chorób serca nie jest widocznych w podstawowych badaniach. Oznacza to, że ani badanie EKG, ani echokardiograficzne nie wykrywają nieprawidłowości dotyczących serca.

– Jako specjaliści od ludzkich serc nierzadko, aby ocenić stan zdrowia i określić ewentualne ryzyko związane z uprawianiem sportu, musimy sięgnąć po bardziej zaawansowane badania obrazowe, takie jak badanie rezonansem magnetycznym, badania czynnościowe, czy też badania genetyczne – tłumaczy ekspert i dodaje, że rezonans magnetyczny jest szczególnie przydatny w obrazowaniu włóknienia, które dowodzi uszkodzenia tkanki mięśniowej.

Co ciekawe, badania serca rezonansem magnetycznym u weteranów sportów wytrzymałościowych, młodych sportowców i osób, które nie uprawiają w ogóle sportów, wykazały ciekawe różnice. Ogniska włóknienia były widoczne u osób trenujących intensywnie, a ich ilość korelowała z latami treningu i liczbą przebiegniętych maratonów i ultramaratonów. Jest to dowód na to, że istnieje związek pomiędzy włóknieniem mięśnia sercowego powstałego wskutek przeciążenia serca poprzez długotrwałe treningi a zaburzeniami rytmu serca, które mogą prowadzić do zatrzymania krążenia. Chociaż w tej kwestii środowisko naukowe jest podzielone. Cześć naukowców uważa, że sport, szczególnie  wytrzymałościowy, może powodować groźne uszkodzenie mięśnia sercowego, jeżeli przekroczona zostanie granica tolerancji obciążenia, która nie jest dokładnie określona. Inni uważają, że przyczyną nie są treningi, ale czynniki genetyczne. Kto ma rację? Na razie nie wiadomo.

Czy sport może zwiększać ryzyko nagłego zgonu? Tak, zwłaszcza u osób, które cierpią na chorobę serca predysponującą do groźnych dla życia zaburzeń rytmu serca. Jednak są badania, które sugerują, że zbyt duży wysiłek może być przyczyną niefizjologicznej przebudowy mięśnia sercowego z niekorzystnymi konsekwencjami klinicznymi. Dlatego osoby aktywnie uprawiające sport (a jest ich coraz więcej) powinny być pod stałą kontrolą lekarza kardiologa lub medycyny sportowej. Warto też zrobić wywiad w rodzinie na temat chorób sercowo-krążeniowych.

Źródło: "Czy „wybrańcy bogów” umierają młodo? Nagły zgon w sporcie", Elżbieta Katarzyna Biernacka, Nauka 2015/ "Survival trends in the UnitedStates  following  exercise-related  sudden  cardiac  arrest  in  the  youth:  2000-2006", Drezner J.A., Chun J.S., Harmon K.G., Derminer L.,  HeartRhythm 5/ "Diverse patterns of myocardial fibrosis inlifelong, veteran endurance athletes", Wilson M., O'Hanlon R., Prasad S. et al.,  J. Appl. Physiol./ "Marathon Study Investigators. Running: the risk of coronary events: Prevalenceand prognostic relevance of coronary atherosclerosis in marathon runners", Mohlenkamp S., Lehmann N., Breuckmann F. et al., Eur. Heart J.