Zespół przetrenowania, czyli kiedy ciało sportowca mówi dość

14.10.2019
Aktualizacja: 06.05.2020 07:47
Zespół przetrenowania - jakie są objawy

Masz spadek formy sportowej? Obniżyła się twoja siła mięśni oraz wydolność organizmu? Odczuwasz  zmęczenie i cierpisz na częste bóle głowy? Być może masz zespół przetrenowania, który jest wynikiem zaburzenia równowagi między obciążeniami treningowymi a wypoczynkiem.

Według danych statystycznych zespół przetrenowania dotyka aż 10-20 proc. sportowców, co ciekawe, częściej kobiety niż mężczyzn. Z badań naukowych wynika również, że największe ryzyko rozwoju zespołu przetrenowania obserwowane jest u zawodników, którzy trenują sporty wytrzymałościowe.

Zespół przetrenowania – co to jest?

O zespole przetrenowania (ang. overtraining syndrome) mówimy, gdy obciążenie wywołane programem treningowym sportowca przewyższa zdolności adaptacyjne jego organizmu. Konsekwencją tego stanu jest obniżenie lub całkowita utrata formy sportowej oraz wzrost zagrożenia uszkodzenia narządu ruchu. W literaturze medycznej zespół przetrenowania opisany jest jako stan powstający w wyniku zmniejszenia zapasów glikogenu mięśniowego, nasilenia procesów rozpadu i zahamowania procesów syntezy (czyli tzw. deficytu anabolicznego), zaburzeń funkcjonowania układu wydzielania wewnętrznego i autonomicznego układu nerwowego oraz zaburzeń stężenia wolnych aminokwasów we krwi.

Zespół przetrenowania – jakie mogą być przyczyny?

Istnieje wiele teorii tłumaczących przyczyny zespołu przetrenowania. Jedna z nich wskazuje na kumulację mleczanów we krwi i mięśniach sportowca. Inna jako przyczynę wskazuje przewlekłe przeciążenie układu autonomicznego współczulnego, przeciążenie nerwowo-mięśniowe, metaboliczne, psychologiczne i nadnerczowe w powstawaniu tego zespołu. Co to oznacza? W dużym uproszczeniu chodzi o to, że jeśli zbyt intensywnie ćwiczymy i nie zrównoważymy tego optymalnym dla organizmu odpoczynkiem... może dojść do przetrenowania. Co ciekawe, zespół przetrenowania jest zawsze konsekwencją zbyt intensywnego, forsownego czy niewłaściwie prowadzonego treningu, ale ryzyko jego pojawienia się mogą zwiększać dodatkowe obciążenia, w tym: stres związany z podróżami, kłopotami rodzinnymi czy problemami finansowymi, niewłaściwe odżywianie.

Zespół przetrenowania – jakie są objawy?

W przypadku zespołu przetrenowania pojawiają się objawy o charakterze anatomicznym, fizjologicznym, biochemicznym, fizycznym, psychicznym. Objawy świadczące o zespole przetrenowania to:

  • spadek formy sportowej (a tym samym pogorszenie wyników),
  • obniżenie siły mięśni oraz wydolności organizmu,
  • problemy z koordynacją ruchową,
  • uczucie permanentnego zmęczenia,
  • bóle głowy, bóle krzyża,
  • obniżona samoocena i brak wiary w swoje umiejętności (wiąże się to z lękiem przed zawodami czy treningami),
  • zaburzenia nastroju (w tym chwiejność emocjonalna, zmiana nastrojów, apatia, a nawet depresja, nadmierne reakcje ze strony układu nerwowego),
  • bóle kości, stawów, bolesność przyczepów ścięgien czy więzadeł,
  • bezsenność, pocenie nocne,
  • zaburzenia żołądkowo-jelitowe,
  • obniżenie libido.

U osób z zespołem przetrenowania można również zaobserwować:

  • obniżenie poziomu hemoglobiny,
  • obniżenie poziomu glikogenu w mięśniach i w wątrobie,
  • obniżenie poziomu testosteronu,
  • ujemny bilans azotowy.

Sportowcy z zespołem przetrenowania mogą mieć problem z odpornością i częściej zapadać na różne choroby. Dłużej mogą się u nich goić rany.

Objawy przetrenowania zwykle utrzymują się mimo zastosowania dwutygodniowego odpoczynku.

Zespół przetrenowania – jakie konsekwencje?

Niewiele osób zdaje sobie sprawę z tego, że zespół przetrenowania może być przyczyną przedwczesnego zakończenia kariery sportowej. Nagły i niezaplanowany spadek formy prowadzi do istotnych zaburzeń procesu treningowego. Zwiększa ryzyko wystąpienia lub odnowienia kontuzji, a w konsekwencji może znacznie opóźniać proces jej całkowitego wyleczenia.

Jest jeszcze jedna ciemna strona przetrenowania. Francuscy naukowcy odkryli, że wpływa ono nie tylko na obniżenie wydajności fizycznych, ale również na obniżenie wydajności naszego mózgu. Opisany w magazynie „Current Biology” eksperyment wykazał, że u sportowców obciążonych dodatkowym treningiem zanotowano zmiany w zachowaniu. Okazało się, że przy bardzo dużym zmęczeniu mózg również staje się osłabiony – ma upośledzoną zdolność właściwego przetwarzania informacji i wytworzenia właściwej reakcji. Ma upośledzoną zdolność podejmowania właściwej decyzji, planowania i działania motywacyjnego.

Zespół przetrenowania – jak się leczy?

W przypadku zespołu przetrenowania bardzo ważne jest postawienie właściwej diagnozy (wiele osób myli ten zespół z zespołem przewlekłego zmęczenia). Stąd może być konieczna diagnostyka internistyczna w celu wykluczenia innych medycznych przyczyn zmęczenia. Potwierdzeniem rozpoznania jest pogorszenie parametrów wydolnościowych w teście wysiłkowym w porównaniu z okresem sprzed choroby.

Najskuteczniejszą metodą terapii zespołu przetrenowania jest długotrwała regeneracja i odpoczynek. Czas odpoczynku waha się od 2 tygodni do 6 miesięcy i dostosowywany jest indywidualnie do każdego zawodnika. Po tym czasie może nastąpić stopniowy powrót do treningu. Jednak musi być on dostosowany do możliwości sportowca. Istotne jest też stałe monitorowanie reakcji sportowca na stres wysiłkowy oraz przeprowadzanie okresowych ocen wydolności sportowca.

Ważną rolę odgrywa również odpowiednia dieta, nawadnianie i styl życia.