Zamknij

Rytm okołodobowy człowieka. Co wpływa na to, że jesteś "sową" lub "skowronkiem"?

18.12.2019
Aktualizacja: 06.11.2020 04:44

Rytm okołodobowy pełni w organizmie wiele ważnych funkcji. Pozwala na dostosowanie na dostosowanie licznych procesów wewnętrznych do zmieniających się cyklicznie zmieniających się cyklicznie warunków środowiskowych. Jak działa nasz zegar biologiczny? Jakie czynniki wpływają na cykl okołodobowy? Co go zaburza?

Rytm dobowy człowieka
fot. Shutterstock

Rytm okołodobowy: czym jest?

Każdemu znane jest określenie “ranne ptaszki” i “sowy”, czyli tych co wolą funkcjonować od wczesnego ranka oraz tych, którzy najlepiej pracują do późna w nocy. Większość z nas intuicyjnie wie, do której z tych kategorii należy - jeśli nie, wystarczy zastanowić się, czy wyskakujemy z łóżka o świecie niczym skowronki. Czy możemy czuwamy do późnych godzin nocnych z sowami, a może mieścimy się gdzieś pośrodku. Badania opublikowane w 2016 przez Nature pokazały, że odpowiedzi na pytanie o nasze preferencje powinniśmy szukać w genach.

Można dokładnie określić swój cykl okołodobowy. Dzięki badaniom wyróżniono pięć rodzajów: 

  • zdecydowanie poranny,
  • umiarkowanie poranny,
  • zdecydowanie wieczorny,
  • umiarkowany wieczorny,
  • neutralny (osoby, które szczytowa formę osiagaja w południe).

Co wpływa na typ cyklu okołodobowego? 

Okazuje się, że nasz rytm dobowy to coś więcej niż kwestia preferencji. - Chronotyp nie jest cechą osobowościową, ale biologiczną - wyjaśnia dr Dorothee z Harvard Medical School, która bada rytmy okołodobowe. Cyklem snu i czuwania człowieka zarządza mały, ale bardzo ważny “zegar”. To zlokalizowany w podwzgórzu jądro nadskrzyżowaniowe.

Nasz wewnętrzny rytm zakodowany jest w genach, co oznacza, że skłonność do wczesnego wstawania albo do aktywności do późnych godzin nocnych może dotyczyć wielu członków rodziny przez kolejne pokolenia. Może zmienić  to proces starzenia. Nasz rytm okołodobowy zmienia się wraz z wiekiem. Co jednak ważne, znacząco różnimy się między sobą pod względem rytmu okołodobowego. Różnice te przekładają się na to, o jakiej porze dnia każdy z nas jest w najlepszej formie umysłowej. 

Pod względem funkcjonowania poznawczego skowronki są w szczytowej formie rano, a sowy wieczorem. - Są większe szanse, że dobrze wypadniemy, jeśli prace wymagające wysiłku umysłowego będziemy wykonane zgodnie ze swoim chromosomem - podpowiada Lynn Hasher, profesor psychologii z Univerity id Toronto. 

Rozregulowany rytm okołodobowy

Dr Scott oraz prof. Miechael Macy z Cornell Univeristy badali język milionów postów z całego świata na Twitterze. Odkryli, że przeciętny użytkownik portal jest w najlepszym nastroju w porze śniadania, późnym popołudniem staje się bardziej zrzędliwy, a po kolacji znów się ożywia. - Taki wyraźny wzór zaobserwowaliśmy w różnych kulturach na całym świecie - komentuje prof. Macy. 

Istnieje sporo sposobów, żeby nieco zmodyfikować swój rytm dnia. Niezależnie od tego, jaką pracę wykonujemy, czy jaki mamy chronotyp, większość z nas jest w stanie wprowadzić w swoim rozkładzie zajęć drobne zmiany. Jeśli na przykład jesteś rannym ptaszkiem, nie czytaj rano dziesiątków maili, ale od razu zajmij się właściwą pracą. - Nudne administracyjne zadania zostaw sobie na popołudnie. Ranek poświęć na sprawy bardziej wymagające, takie jak sporządzanie dokumentów czy analizowanie danych - radzi Cynthin May. 

Oczywiście nie da się zmienić ekstremalnie nocnego marka w skrajnie rannego ptaszka. W planowaniu dnia pozostaje uwzględnić w planowaniu swój indywidualny rytm okołodobowy. Oto 6 sygnałów świadczących o tym, że twój dobowy rytm mógł zostać rozregulowany.

1. Wcześnie się kładziesz i wcześnie wstajesz

Czujesz się senny już między 18:00 a 20:00, czyli w godzinach, gdy jeszcze większość dorosłych osób funkcjonuje na pełnych obrotach? Możliwe, że zmagasz się z tzw. Advanced Sleep Phase syndrome. To zaburzenie często pojawia się wraz z wiekiem.

2. Dobrze śpisz tylko w weekendy

Delayed Sleep Phase syndrome objawia się tym, że w weekendy zasypiamy bez problemy, a w dni powszednie, gdy wiemy, że musimy wcześnie wstać, mamy problem z zaśnięciem. Zaburzenie to zdarza się częściej u nastolatków.

3. Twój dobowy rytm zmienia się każdego dnia

Jeśli kładziesz się spać i budzisz się trochę później/wcześniej każdego dnia, możesz mieć tzw. Non-24 Hour Sleep/Wake disorder. Zaburzenie to jest najczęściej spotykane u osób, które nie mają styczności z naturalnym światłem, które mogłoby regulować dobowy rytm.

4. Twój harmonogram snu jest rozregulowany

Właściwie trudno określić, kiedy tak naprawdę śpisz, bo robisz to i w nocy i w ciągu dnia. Możesz robić sobie liczne drzemki czy regularnie zmagać się z bezsennością. Takie zaburzenia są częste u osób z chorobami neurodegeneracyjnymi.

5. Nie możesz zasnąć w podróży

Najprawdopodobniej to tzw. jet lag. Im więcej stref czasowych przekraczasz, tym trudniej jest spać, ale po powrocie do domu harmonogram powinien wrócić do normy.

6. Masz pracę zmianową

Ci, którzy wykonują pracę zmianową i pracują przez noc i śpią w ciągu dnia, mogą mieć problemy ze snem. Jeśli masz problemy z zasypianiem w ciągu dnia i masz trudności z utrzymaniem stanu czuwania późno w nocy podczas pracy zmianowej, możesz mieć zaburzenia snu związane ze zmianą pracy.

Przeczytaj: Najlepsze sposoby na bezsenność

Źródło: Charaktery, Bustle