Sztywność poznawcza: czym jest i jak sobie z nią radzić?

12.09.2019
Aktualizacja: 12.09.2019 10:07
Sztywność poznawcza w psychologii
fot. Shutterstock

Każdy z nas ma do osobistych skłonności do radzenia sobie z życiowymi trudnościami. Jedni są bardzo analityczni, dzielą włos na czworo, inni są zdecydowanie bardziej spontaniczni. Wśród nas są jeszcze tacy, którzy systematycznie planują każdy krok. Sam fakt, że człowiek ma jakieś tendencję do funkcjonowania w określony sposób, nie musi oznaczać, że nie potrafi działać w sposób odmienny. Podczas spontanicznych, bezrefleksyjnych aktywności poznawczej, ludzie decydują się wybór najwygodniejszego sposobu radzenia. Często uciekamy, zaprzeczamy. Pytanie, kiedy robi się to niebezpieczne i nieprzystosowawcze? 

Sztywność poznawcza: czym się charakteryzuje?

Wszyscy staramy się radzić sobie z bolesnymi przekonaniami, najczęściej robimy to na zasadzie: zaprzeczenia, unikania, potwierdzania. Po każdy z tych stylów sięgamy nieświadomie, włączamy . Po pierwsze, możemy zaprzeczać przekonaniom kluczowym czy schematom. Jeżeli schemat mówi, że jesteśmy bezradni lub że nie zasługujemy na miłość, to robimy wszystko, aby udowodnić sobie i innym, że tak nie jest. Często staramy się być, np.: duszą towarzystwa, jesteśmy mili dla każdego, robimy wszystko na sto dwadzieścia procent i staramy się zawsze wywiązać z podjętych zobowiązań. 

Po drugie, możemy unikać sytuacji, w których nasze przekonania mogą się uaktywnić i sprawić nam ból. W przypadku wspomnianego schematu przestaniemy mieć nadzieję na bliski związek i go nie szukamy, unikamy towarzystwa innych ludzi, podejmujemy działania znacznie poniżej swoich umiejętności, żeby nie doświadczyć porażki. 

Po trzecie, możemy działać pod wpływem kluczowych przekonań i je potwierdzać. Wchodzimy wówczas w związki z osobami, które nas ranią i pokazują, że nie zasługujemy na miłość. Albo nie podejmujemy wysiłków, żeby sprostać zadaniu, bo i tak wiemy, że się nie uda. Po co się uczyć, skoro i tak dostanę jedynkę? - myśli taka osoba.  

Przeczytaj: Psychologowie alarmują: samotność to już choroba, która zabija 

Wszystkie te zachowania są zdrowe. Między innymi dlatego, że możemy między nimi WYBIERAĆ, a nasze wybory mają różne konsekwencje. Style radzenia sobie prowadzą do kłopotów, kiedy są zbyt sztywne. Jeżeli w każdej sytuacji staramy się zaprzeczyć swoim przekonaniom kluczowym, to podejmujemy się zadań ponad ludzkie siły lub chcemy być lubiani i podziwiani przez wszystkich. Rzeczywistość szybko jednak daje nam odpowiedz, że nie da się wszystkich zadowolić, nie da się wywiązać się z każdego zobowiązania w stu procentach. W sytuacji, gdy funkcjonujemy sztywno w schematach, wszelkie niedociągnięcia będziemy interpretować jako klęskę. Nieosiągnięcie nadmiernie perfekcyjnych i nierealnych celów potwierdza prawdziwość negatywnego kluczowego przekonania. Taki styl radzenia sobie nazywany jest w psychologii nadmierną kompensacją. 

Do czego prowadzi sztywność myślenia?

Jeżeli staramy się jedynie unikać sytuacji, w których schemat mógłby zadziałać, tracimy możliwość zdobycia doświadczeń, które będą z nimi sprzeczne. Kiedy unikamy ludzi, zostajemy sami, a gdy nie podejmujemy wyzwań, nie mamy okazji się przekonać, że możemy sobie z nimi poradzić. Potwierdzamy tym samym,  że zasługujemy na miłość lub że jesteśmy bezradni. 

Jeżeli zawsze zachowujemy się tak, jak nakazuje nam schemat, tot po prostu go potwierdzamy. Przekonanie o tym, że nie zasługujemy na miłość, może  skłaniać nas do wiązania się z toksycznymi, wykorzystującymi osobami. Aktywuje się podstawowa myśl: "Na nic innego nie zasługuję". Przekonanie  o własnej bezradności, o byciu osobą nieradzącą sobie z obowiązkami może  doprowadzać do rezygnacji z ciekawych propozycji dotyczących rozwoju osobistego. 

Wszyscy czasami jesteśmy bezradni, każdy z nas dostaje kosza, doświadczamy różnych odmian cierpienia, zawodów. Kłopot jest wtedy, gdy osoby nie dopuszczają wyjątku. Taka sztywność poznawcza kryje się za problemami psychicznymi, na przykład depresją. Kiedy zaczynamy żyć w przekonaniu, że świat jest zagrażający i zły, a inni ludzie nie dają wsparcia, raczej wymagają i karzą - na pewno nie znajdzie się nikt, kto by nas zrozumiał i mógł dać wsparcia, aktywujemy triadę poznawczą Becka. Zakłada, że myśląc źle o sobie, myślimy źle o świecie, a następnie o przyszłości. 

Elastyczność poznawcza pozwala na więcej 

Przeciwieństwem sztywności poznawczej jest elastyczność poznawcza, która jest zaliczana do wyższych funkcji poznawczych w metapoznaniu, pozwala poprawić jakość swojego życia. Elastyczność poznawcza jest związana z płynną inteligencją, płynnym rozumowaniem i zdolnością do rozwiązywania problemów łatwo i skutecznie. Właściwa elastyczność poznawcza pozwala zrozumieć  innych punkt widzenia, głównie dzięki empatii.

Cechy charakterystyczne osoby z  elastycznością poznawczą:

  • zdolność do szybkiego przystosowanie do zmian lub nowych sytuacji;
  • tolerancja na zmiany zmiany, co pozwala na tworzenie alternatywnych rozwiązań;
  • osoby o dobrej elastyczności poznawczej są w stanie łatwo przejść od jednej czynności do drugiej i wiedzą, jak zachowywać się właściwie w każdej sytuacji;
  • mogą uchwycić różne wymiary rzeczywistości, patrzeć z różnych punktów widzenia i rozpoznawać ukryte relacje, co pozwala im łatwo znaleźć różne rozwiązania tego samego problemu;
  • osoby z elastycznością psychiczną lepiej tolerują błędy i zmiany, są w stanie postawić się na miejscu innych ludzi i są w stanie łatwo znaleźć kompromis.

Źródło: Depresja nastolatków. Jak ją rozpoznać, zrozumieć i pokonać? Konrad Ambroziak, Artur Kołakowski, Klaudia Siwek oraz Cognifit