Lęk separacyjny u dziecka: jak sobie z nim radzić? Sprawdzone metody

14.05.2020
Aktualizacja: 14.05.2020 13:18
Lęk separacyjny u dziecka: jak go oswoić?
fot. Shuttestock

Lęk separacyjny u dziecka przejawia się silnym płaczem i histerią za każdym razem, gdy mama lub inny opiekun znikają z pola widzenia. Pierwsze objawy lęku separacyjnego mogą wystąpić w wieku przedszkolnym, a kliniczne nasilenie objawów przypada na około 9. rok życia. Na pewnym etapie lęk separacyjny jest czymś zupełnie normalnym. Jak rozpoznać lęk separacyjny? Jak wygląda terapia lęku separacyjnego?

  • Lęk separacyjny u dzieci jest związany z niepokojem, jaki wywołuje zniknięcie bliskiej osoby, najczęściej mamy.
  •  Lęk separacyjny to rodzaj zaburzeń lękowych, ale również naturalny okres w życiu dziecka. 
  • Oswajanie lęku separacyjnego musi odbywać się w relacji z matką i dzieckiem. 

Lęk przed separacją w dzieciństwie w klasyfikacji zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10, należy do zaburzeń emocjonalnych rozpoczynających się zwykle w dzieciństwie obok innych zaburzeń lękowych. Należy go odróżnić od lęku separacyjnego normatywnego, we wczesnym okresie dzieciństwa, który nie zaburza rozwoju dziecka i mija wraz z przejściem do następnych etapów życia.

Lęk separacyjny o znacznym nasileniu i niezgodny z aktualnymi potrzebami społecznymi uniemożliwia przechodzenie do następnych etapów rozwojowych.

Jakie są źródła lęku separacyjnego?

10–30% normalnie funkcjonujących dzieci przeżywa nieco lęku. Normatywny lęk separacyjny występuje w szczególnych sytuacjach we wczesnym dzieciństwie.

W niemowlęctwie jest to strach przed obcymi i oddzieleniem od rodziców; w wieku przedszkolnym przed zwierzętami; w dzieciństwie przed ciemnością; przed występami i przedstawieniami w wieku szkolnym i w okresie dojrzewania.

Normalne zachowania lękowe związane są w poszczególnych okresach rozwojowych ze szczególnymi sytuacjami. W pierwszym półroczu życia lęk powoduje utrata bliskości fizycznej, głośny hałas, duży szybko poruszający się przedmiot. W drugim półroczu życia lękotwórczy może być kontakt z osobami obcymi.

Między pierwszym a piątym rokiem życia do sytuacji niepokojących dziecko należą głośny hałas, burza, ciemności, oddzielenie od rodziców. Może też występować lęk przed zwierzętami. Niewielkie nasilenie lęku separacyjnego w wieku przedszkolnym świadczy o prawidłowym rozwoju emocjonalnym i ustępuje po kilku minutach od rozstania.

Normatywny lęk separacyjny pojawia się między 8. a 24. miesiącem życia, ze szczytem około 13. miesiąca życia i spadkiem powyżej 30. miesiąca życia. Między 2. a 3. rokiem życia łatwiejsze stają się poranne rozstania z rodzicami. Niepokój powinna budzić nadmierna lub nierealistyczna reakcja dziecka, zaburzająca rutynowe funkcjonowanie, występująca często i trwająca przez dłuższy czas, a zwłaszcza, gdy różni się od właściwej dla danego okresu rozwojowego i powoduje znaczne wytrącenie z równowagi i towarzyszą jej inne objawy.

Już u niemowlęcia można zaobserwować pewne cechy temperamentu i zachowania sprzyjające późniejszemu lękowi separacyjnemu. Należą do nich:

  • drażliwość,
  • zaburzenia rytmu dnia,
  • występowanie kolki jelitowej,
  • żądanie większej i/lub stałej uwagi matki.

Pewne czynniki mogą sprzyjać wystąpieniu rozwojowego lęku separacyjnego. Należą do nich takie okoliczności, jak:

  • zmęczenie,
  • choroby, zmiany w rytuale dnia,
  •  zmiany w rodzinie (narodziny, rozwód, śmierć),
  • zmiany opiekunów lub sposobu opieki,
  • zmiany zachowania rodziców.

Możliwość wystąpienia rozwojowego lęku separacyjnego zmniejsza zapewnienie pierwszych krótkich kontaktów z osobą obcą jako opiekunem (około 6. miesiąca życia), pierwszych kontaktów z rówieśnikami (pod koniec pierwszego roku życia), branie udziału w zabawach grupowych (od 3. roku życia), wprowadzenie w pewne formy przedszkolne między (3. a 4. rokiem życia).

Lęk separacyjny: rozpoznawanie

Do rozpoznania lęku przed separacją w dzieciństwie jako rodzaju zaburzenia lękowego patologicznego wymagane jest, aby natężenie lęku było przesadne i powodowało znaczące zaburzenia w funkcjonowaniu rodziny, np. problem z wyjściem dorosłego do pracy.

Kryteria klasyfikacyjne lęku separacyjnego wg Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-10:

  1. Nierealistyczne, dominujące zamartwianie się nieszczęściami, które mogłyby spaść na ważne dla dziecka osoby lub strach, że osoby te wyjdą i nie wrócą.
  2. Nierealistyczne, dominujące zamartwianie się, że jakieś nieszczęśliwe zdarzenia, jak: zagubienie się, porwanie, przyjęcie do szpitala lub śmierć, rozdzieli dziecko z najbliższą osobą.
  3. Utrwalona niechęć lub odmowa chodzenia do szkoły z obawy przed rozłąką (nie z powodu strachu przed różnymi wydarzeniami w szkole).
  4. Utrwalona niechęć lub odmowa kładzenia się spać, jeśli nie ma w pobliżu osoby, z którą dziecko jest najbardziej związane.
  5. Utrwalony, utrzymujący się w ciągu dnia strach przed przebywaniem samemu albo bez osoby, do której dziecko jest najbardziej przywiązane.
  6. Powtarzanie się koszmarów nocnych na temat rozłąki.
  7. Powtarzanie się objawów fizycznych (nudności, bóle brzucha, bóle głowy, wymioty itp.) w razie oddzielenia od osoby, do której dziecko jest najbardziej przywiązane (jak np. wyjście z domu do szkoły).
  8. Nadmierny, nawracający distress (przejawiający się lękiem, płaczem, napadami złości, uczuciem nieszczęścia, apatią albo wycofaniem społecznym) w oczekiwaniu na osobę, do której dziecko jest najbardziej przywiązane, albo w czasie rozstawania się z nią lub bezpośrednio potem.

Czas trwania zespołu objawów powinien wynosić powyżej 2 tygodni. Charakterystyczna jest niezgodność z okresem rozwojowym.  Lęk przed rozstaniem ma niezwykłe nasilenie i nie ustępuje we właściwym wieku.

Lęk separacyjny a wiek dziecka

Według większości badań początek tego zaburzenia obserwuje się częściej przed dojrzewaniem płciowym. Ostry początek ma związek z nagłą zmianą, czy wydarzeniem, jak np. zmiana szkoły, rozwód, przeprowadzka. Prawidłowością przebiegu zaburzenia jest zmienność objawów z wiekiem.

U dzieci między 5. a 8. rokiem życia objawami lęku separacyjnego są głównie sny koszmarne. Między 9. a 12. Rokiem życia dzieci z lękiem separacyjnym przy oddzieleniu od bliskiej osoby doświadczają ciężkiego stresu. W okresie przed pokwitaniowym w przypadku oddzielenia pojawia się apatia, smutek, spadek koncentracji.

U dzieci między 13. a 16. rokiem życia występują najczęściej objawy somatyczne. Przebieg lęku separacyjnego u 30–40% dzieci i młodzieży jest przewlekły. W przypadku fobii szkolnej, której głównym podłożem jest lęk separacyjny, nawet u 70% pacjentów zaburzenia lękowe utrzymują się latami. Dziecięce zaburzenia typu lęku separacyjnego mogą być wstępem do różnych innych zaburzeń lękowych w wieku dorosłym, najczęściej panicznych oraz agorafobii.

Jak lęk separacyjny wpływa na dorosłość?

Lęk separacyjny może utrzymywać się do dorosłości. Długofalowe obserwacje osób, które w młodości cierpiały na lęk separacyjny wykazały, że osoby te osiągają niższy poziom wykształcenia,  mają stałe problemy życiowe, a mniej niż połowa osiąga dobrą adaptację społeczną.

Lęk separacyjny: leczenie

W terapii lęku separacyjnego ważna jest psychoedukacja rodziców i dziecka, chodzi przede wszystkim o wyjaśnienie mechanizmów zaburzenia.

W leczeniu lęku separacyjnego najskuteczniejsza jest terapia behawioralno-poznawcza. Przewiduje się około 20. takich sesji. Terapia składa się zarówno z sesji skupionych na tu i teraz, w trakcie których pracuje się nad zmianą zachowań i poprawą funkcjonowania oraz sesji skoncentrowanych na problemach.

W przebiegu terapii dziecko uczy się rozpoznawania własnych lęków i reakcji poprzez monitorowanie sytuacji lękotwórczych i ocenianie nasilenia lęku wg skali. W zależności od wieku i etapu rozwojowego pacjenci rozpoznają nieprawidłowe konstrukty myślowe i własne nieracjonalne zachowania lękowe.

W czasie terapii pacjenci sporządzają listę lęków w kolejności nasilenia objawów. Podział sytuacji lękotwórczych na stopnie (np. nieobecność matki, pozostanie z opiekunką, krótkie wyjście matki do sklepu, praca nocna matki) sprzyja stopniowemu pokonywaniu lęku separacyjnego. Służy temu także stopniowa ekspozycja na sytuacje lękotwórcze.

Młodsze dzieci mogą trenować np. przebywanie w domu kolegów w obecności ich rodziców lub przebywanie w domu z opiekunką. Starsze mogą ćwiczyć wyjście do kina z kolegami lub zostanie samemu w domu.

Pacjenci otrzymują zadania domowe, jak np. trening przebywania samemu w domu ze stopniowym wydłużaniem czasu. Oczywiście ważne jest, aby rodzice przestrzegali umówionego czasu. Szczególnie ważne u dzieci z lękami jest wzmacnianie poczucia kompetencji. Sprzyja temu ćwiczenie zadań, które udowadniają dziecku jego odwagę i następnie odwoływanie się do tych doświadczeń w sytuacjach lęku.

W wzmocnieniu poprawy funkcjonowania sprzyja nagradzanie zmiany zachowań niezależnie od objawów lęku, gromadzenie punktów i nagród. Prostym zabiegiem jest uzgodnienie z dzieckiem haseł pomagających opanować lęk i sięganie do nich w trudnych sytuacjach.

W leczeniu lęku separacyjnego korzystne wyniki osiągano także w terapii grupowej. Oprócz pomocy dziecku wskazane jest rozpatrzenie terapii rodzinnej oraz leczenia zaburzeń lękowych lub afektywnych u rodziców.

U młodszych dzieci stosowana jest indywidualne leczenie zabawą. Ewentualna farmakoterapia rozpatrywana jest jako dodatkowe leczenie w razie znacznego nasilenia objawów lub współwystępowania innych zaburzeń psychicznych (np. depresja).

W przeszłości w leczeniu lęku separacyjnego stosowano także trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, zwłaszcza imipraminę. Benzodiazepiny zaleca się stosować szczególnie krótko, ponieważ mogą utrudniać ekspozycję podczas terapii poznawczo-behawioralnej. Leczenie lęku separacyjnego wymaga współpracy psychologa, psychiatry, szkoły, rodziców i jest procesem długotrwałym.

Źródło: Lęk przed separacją w dzieciństwie, Małgorzata Dąbkowska, Oddział Dzienny Psychiatrii Dzieci i Młodzieży, Klinika Psychiatrii Collegium Medicum w Bydgoszczy