Gaslighting: manipulacja w związku, po której nic już nie jest takie samo

14.09.2020
Aktualizacja: 14.09.2020 18:01
Gaslighting: na czym polega?
fot. Shutterstock

Mówi się, że gaslighting to najgorsza forma manipulacji i rzeczywiście trudno temu zaprzeczyć. Sprawca za pomocą różnych technik doprowadza do znacznego obniżenia pewności siebie i poczucia własnej wartości ofiary. Zobacz, na czym polega gaslighting.

  • Gaslighting to taktyka manipulacji używana do zdobywania władzy. Sprawcy w ten sposób zyskują władzę i korzyści materialne. 
  • Jest to powszechna technika stosowana przez oprawców, dyktatorów, narcyzów i przywódców sekt.

Gaslighting to forma psychologicznej manipulacji, w której osoba za pomocą zaprzeczania, kłamania, wprowadzania w błąd, sprzeczności i dezinformacji próbuje osłabić psychicznie swoją ofiarę. Sprawca celowo umniejsza osobie, często wywołując u niej dezorientację i obniżony nastrój. Z czasem to zaniża ofierze poczucie własnej wartości. Służy temu wiele zachowań: od zaprzeczenia przez sprawcę, że doszło do jakichkolwiek nadużyć, aż po inscenizację dziwnych wydarzeń. Niestety, samo rozpoznanie, że jest się ofiarą tej formy przemocy jest niezwykle trudne.

Gaslighting: na czym polega i jak rozpoznać osobę nią dotkniętą?

Wyobraź sobie, że twoja przyjaciółka wygląda coraz gorzej, traci wiarę w siebie, źle funkcjonuje w pracy i w domu, na spotkaniach z tobą trudno jej powiedzieć, co tak naprawdę myśli o sobie samej. Tak na początku może wyglądać gaslighting – najbardziej wyrafinowana forma przemocy.

Nazwa gaslighting wywodzi się z angielskiego tytułu filmu, znanego w polskiej wersji językowej jako „Gasnący płomień”. Dramat przedstawia historię pewnej zamożnej kobiety, która krótko po ślubie, zaczyna podejrzewać, że jej mąż zamordował swoją wcześniejszą partnerkę. Równocześnie w jej domu zaczynają się dziać dziwne rzeczy, które powoli doprowadzają ją do szaleństwa. Sam termin gasligthingu zaczął być wykorzystywany w praktyce psychologicznej wkrótce po premierze filmu.

Fabuła filmowa niewiele odstaje od tego, jak to wygląda w realnym życiu. Najbardziej charakterystyczne jest stopniowe przejmowanie kontroli nad sposobem postrzegania rzeczywistości przez ofiarę. Gaslighter bardzo łatwo poddaje w wątpliwość to, co mówi ofiara, odrzuca jej obawy, wmawia, że jest szalona, ma urojenia lub przesadza. Prawda jest jednak inna, ale ofiara z czasem czuje się tak bezradna i niezrozumiana, aż wreszcie przyjmuje winę na siebie.

Zobacz też: Związek z narcyzem: 5 zasad, które pomogą w budowaniu tej relacji

Dlaczego osoby stosują gaslighting?

Osoby stosują gaslighting z różnych powodów, jednak najczęściej jest to chęć posiadania kontroli nad drugą osobą, a także chcą odwrócić uwagę od własnych przewinień. Może to też być korzyść materialna lub sposób na przerzucenie odpowiedzialności za swoje błędy na inną osobą, np. zdradzający partner, próbuje wmówić żonie, że to jej wina.

Tę formę przemocy stosują najczęściej psychopaci i narcyzi – osoby z zaburzeniami dramatyczno-niekonsekwentnymi. W temacie gaslighingu bardzo ważne jest zrozumienie, jakie typy zachowań prezentują sprawcy. Poznaj 10 najczęstszych sygnałów.

1. Głosi rażące kłamstwa

Wie, że to jawne kłamstwo, a jednak mówi to z pełną powagą. Kłamstwa tego typu manipulatora są rażące, ale część osób w nie wierzy, bo jest w tym bardzo przekonujący. W pewnym momencie nie jesteś pewien, czy cokolwiek, co mówi, jest prawdą. 

2. Zaprzecza, że kiedykolwiek coś powiedział, nawet jeśli masz na to dowód

Wiesz, że powiedział, że coś zrobi; wiesz, że to słyszałaś, ale on na zewnątrz i na zewnątrz temu zaprzecza. To sprawia, że zaczynasz kwestionować swoją rzeczywistość – może nigdy tego nie powiedział. Im częściej to robi, tym bardziej kwestionujesz swoją rzeczywistość i zaczynasz akceptować to, co robi.

3. Używa tego, co jest ci bliskie, jako broni do walki z tobą

Wie, jak ważne są dla ciebie twoja rodzina, dzieci i to, co przeżyłaś w przeszłości. A mimo to atakują właśnie w te punkty. Jeśli masz dzieci, mówi ci, że nie powinnaś ich mieć. Powie, że byłabyś odpowiednią osobą do roli matki, gdybyś nie miała długiej listy negatywnych cech. Atakuje podstawę istoty twojego człowieczeństwa.

4. Przebywanie z nim z czasem bywa bardzo męczące 

Wraz z upływem czasu zaczyna narastać w tobie złość. Tu kłamstwo, tam kłamstwo, co jakiś czas złośliwy komentarz, aż wreszcie poddajesz się. Nawet najbystrzejsi, najbardziej samoświadomi ludzie mogą dać się wciągnąć w tę grę. Długo tego nie rozpoznajesz, nie rozumiesz, potem tolerujesz, ale przychodzi moment, kiedy "pękasz" i nie możesz patrzeć na tego typu osobę.

Zobacz też: Blokujesz emocje, a potem wybuchasz? Syndrom gotującej się żaby

5. Zachowania nie pasują do tego, co mówi

Kiedy masz do czynienia z osobą, którą podejrzewasz o manipulację, przyjrzyj się temu, co robi. Niestety szybko zorientujesz się, że to, co mówi, nic nie znaczy; to tylko gadka na pokaz.

6. Doskonale wie, że zamieszanie osłabia ludzi

Gaslighter wie, że ludzie lubią mieć poczucie stabilności i normalności. Jego celem jest wykorzenienie tego i zmuszenie do kwestionowania wszystkiego. Wprowadza spore zamieszanie przez głoszenie osądów, kontrowersyjnych poglądów, radykalnych stwierdzeń, prezentuje teatralne zachowania. 

7. Projektuje

Osoby, które stosują gaslighting, przypisują innym negatywne uczucia, poglądy, zachowania lub wady. Przyczyną jest większa dostępność do tego rodzaju uczuć, poglądów, zachowań, a tym samym łatwiejsze podciąganie pod daną kategorię. Z ust takiej osoby często pada stwierdzenie: „Ty jesteś wszystkiemu winna”, „To ty sprawiasz, że teraz tak mi się tak trudno żyje”. Trudno kwestionować te przekonania, bo te osoby nie są w stanie przyjąć innego myślenia.

8. Próbuje nastawić ludzi przeciwko tobie

Gaslighter to mistrz manipulacji, który z łatwością dobiera sobie ludzi, którzy będą ich wspierać bez względu na wszystko. Jednak w grupie wychodzi na jaw, że celowo doprowadza do konfliktów, wprowadza zamęt. Z łatwością nastawia innych przeciwko jednostce, wmawia rzeczy niezgodne z prawdą: „Oni wiedzą, że nie masz racji” lub „Ta osoba też wie, że jesteś bezużyteczna”. Należy pamiętać, że nie oznacza to, że ci ludzie rzeczywiście powiedzieli takie rzeczy. Gaslighter to nieustanny kłamca.

Przez kontakt z taką osoba łatwo wpaść w błędne koło. Doprowadza do sytuacji, w której nie wiesz, komu zaufać lub do kogo się zwrócić – a to prowadzi cię z powrotem do gaslightera. Tego właśnie chce, bo izolacja daje mu większą kontrolę.

9. Mówią tobie lub innym, że jesteś szalona

To jedno z najskuteczniejszych narzędzi manipulatora. Znajomym, rodzinie mówi, że oszalałaś, kwestionuje twoje zdrowie psychiczne, wyznaje intymne czy obraźliwe rzeczy. Efekt jest taki, że otoczenie zaczyna patrzeć na ciebie nieco dziwnie, zupełnie nieświadomie.

10. Mówią ci, że wszyscy inni są kłamcami

Mówiąc ci, że wszyscy inni (twoja rodzina, media) są kłamcami, ponownie sprawia, że kwestionujesz swoją rzeczywistość. Nigdy nie znałeś kogoś, kto miałby odwagę to zrobić, więc musi mówić prawdę, prawda? To jest technika manipulacji. Sprawia, że ludzie zwracają się do gaslightera po „poprawne” informacje, które wcale nie są zgodne z prawdą.

Źródło: Focus, psychologytoday.comverywellmind.com

Przeczytaj też: