Zamknij

Kleszczowe zapalenie mózgu – czym się charakteryzuje? Jak może przebiegać zakażenie?

21.05.2021
Aktualizacja: 21.05.2021 12:59
Kleszczowe Zapalenie Mózgu
fot. Shutterstock

Gorączka, ból mięśni, głowy i stawów – to objawy, które często przypominają grypę. Jeżeli jednak występują latem, poza sezonem grypowym, mogą również wskazywać na inne choroby, w tym kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) – chorobę wywoływaną wirusem KZM przenoszonym przez kleszcze. Sprawdź czym jest KZM, jak przebiega, jak chronić się przed zakażeniem oraz jak choroba może przebiegać u dzieci. 

  1. Kleszczowe zapalenie mózgu - jak przebiega zakażenie?
  2. Kleszczowe zapalenie mózgu – jak chronić się przed chorobą?

Kleszczowe zapalenie mózgu to groźna choroba wirusowa, która może prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych, a nawet do śmierci. Choroba rozwija się w wyniku zakażenia wirusem KZM, który jest przenoszony przez kleszcze. Wirus KZM bytuje w gruczołach ślinowych kleszczy, dlatego można się nim zakazić praktycznie od razu, w momencie ukłucia przez kleszcza.

Jak dochodzi do zakażenia? Kleszcz, wkłuwając się w skórę, wpuszcza do rany swoją ślinę, w której zawarte są nie tylko substancje znieczulające i przeciwzakrzepowe (dzięki którym nie czujemy wkłucia), ale także może znajdować się wirus kleszczowego zapalenia mózgu. Dlatego nawet szybkie usunięcie kleszcza nie chroni przed zakażeniem tym wirusem. Do rozwoju choroby może doprowadzić także spożywanie surowego mleka lub produktów mlecznych na bazie niepasteryzowanego mleka, pochodzącego od zakażonych zwierząt.

Kleszczowe zapalenie mózgu - jak przebiega zakażenie?

Pierwsze objawy choroby pojawiają się zazwyczaj po kilku, a nawet kilkudziesięciu dniach od zakażenia wirusem kleszczowego zapalenia mózgu.

Niektórzy pacjenci mogą przechodzić KZM bezobjawowo, u pozostałych zakażonych mogą rozwinąć się objawy o łagodnym lub cięższym przebiegu.

Choroba zazwyczaj przebiega w dwóch fazach:

  • FAZA 1: zakażenie przebiega bezobjawowo lub wywołuje objawy podobne do grypy, w tym gorączkę i bóle mięśni, stawów i głowy.
  • Pierwsza faza choroby trwa zwykle od 1 do 8 dni i na tym może się zakończyć. Niestety zdarza się, że u części pacjentów KZM przebiega ciężej. Po kilku, a nawet kilkudziesięciu dniach dobrego samopoczucia i braku objawów, choroba może przejść w fazę neurologiczną.
  • FAZA 2: U części osób zakażonych wirusem kleszczowego zapalenia mózgu dochodzi do zajęcia ośrodkowego układu nerwowego - najczęściej opon mózgowo-rdzeniowych, a w cięższych przypadkach mózgu oraz rdzenia kręgowego. W tym czasie pojawiać się może wysoka gorączka, silny ból głowy, porażenia kończyn, drgawki zaburzenia równowagi i świadomości. W przypadku neurologicznej fazy choroby najczęściej konieczny jest pobyt w szpitalu.

Kleszczowe zapalenie mózgu - jakie są powikłania?

Większość zachorowań przebiegających pod postacią zapalenia opon mózgowych kończy się wyleczeniem. Niestety powikłania po KZM występują nawet u 58% chorych, u których doszło do postaci neurologicznej choroby.1

Powikłania po kleszczowym zapaleniu mózgu mogą utrzymywać się miesiącami lub nawet dłużej. Rehabilitacja trwa długo, niektórzy chorzy nie odzyskują pełni sprawności.

Najczęstsze powikłania neurologiczne to porażenia i niedowłady. Często jednak u pacjentów występują też powikłania takie jak zaburzenia koncentracji, nastroju, pamięci, uwagi, przewlekłe bóle głowy, wzmożona męczliwość, zaburzenia snu.

Występowanie powikłań nie ma związku z przebiegiem choroby. Powikłania mogą występować zarówno u osób, które ciężko przechodziły KZM, jak i u tych, które doświadczały wyłącznie lekkich jej objawów.

Kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobę szczególnie groźną dla dzieci. Przebycie KZM w wieku dziecięcym, z uwagi na możliwe powikłania neurologiczne, może negatywnie wpływać na późniejsze osiągnięcia szkolne, a powikłania po chorobie mogą trwale wpłynąć na rozwój intelektualny dziecka i jego zachowanie.

Jak wskazują eksperci KZM u dzieci jest drugą najczęstszą przyczyną neuroinfekcji wywoływanych przez wirusy po enterowirusach (które stanowią 61% przypadków).2

Nie ma leku, który można zastosować, by zahamować postęp choroby. Stosuje się wyłącznie leczenie objawowe.

Kleszczowe zapalenie mózgu – jak chronić się przed chorobą?

Całkowite unikanie kontaktu z kleszczami jest niemal niemożliwe. Pajęczaki te są przenoszone przez ptaki i drobne gryzonie. Kleszcze bytują również w miastach, nie tylko w lasach. Często wykorzystują w tym celu zwierzęta domowe, w tym psy, co stanowi większe ryzyko zakażenia się chorobami odkleszczowymi.

Jak wskazują eksperci nie ma leku działającego na wirusa KZM, ale przed zakażeniem można się zabezpieczyć poprzez szczepienia, a wytworzone po nim przeciwciał ochronią nas przed chorobą.

Profilaktykę szczepienną zaleca się wszystkim, którzy spędzają dużo czasu na świeżym powietrzu, na terenach zielonych.

Kto powinien się zaszczepić przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu?

  • osoby podejmujące aktywność fizyczną poza pomieszczeniami (biegacze, spacerowicze, grzybiarze, właściciele psów, myśliwi, rodziny z małymi dziećmi),
  • osoby często przebywające na świeżym powietrzu - zawodowo lub rekreacyjnie,
  • osoby planujące wypoczynek na łonie natury.

Szczepić można dzieci – od ukończenia 1. roku życia; nie ma górnej granicy wieku. W kalendarzu szczepień jest to szczepienie zalecane.

Pierwszą i drugą dawkę szczepienia przeciw KZM najlepiej przyjąć przed sezonem aktywności kleszczy w celu uzyskania odporności. Przyjęcie dwóch dawek powinno być przedzielone 1-3-miesięczną przerwą.

Odporność na chorobę uzyskuje się już po dwóch dawkach, ale tylko przyjęcie pełnego, trzydawkowego cyklu szczepień gwarantuje jej trwanie przez trzy lata. Po tym czasie wskazane jest przyjęcie dawki uzupełniającej szczepienia i ponowienie jej po kolejnych 3–5 latach, w zależności od wieku oraz produktu. Szczepionka podawana jest domięśniowo, najczęściej w ramię lub pośladek.

Szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu są bardzo skuteczne – chronią w około 99% przed zachorowaniem na tę groźną chorobę.

Materiał zrealizowany w ramach kampanii „Nie igraj z kleszczem. Wygraj z kleszczowym zapaleniem mózgu”. 

1. Zajkowska, J., & Czupryna, P. (2013). Kleszczowe zapalenie mózgu–epidemiologia, patogeneza, obraz kliniczny, diagnostyka, profilaktyka i leczenie. In Forum Zakażeń (Vol. 4, pp. 43-521)

2. Toczylowski K, Bojkiewicz E, Barszcz M, Wozinska-Klepadlo M, Potocka P, Sulik A. Etiology, Clinical Presentation and Incidence of Infectious Meningitis and Encephalitis in Polish Children. J Clin Med. 2020 Jul 22;9(8):2324. doi: 10.3390/jcm9082324. PMID: 32707777; PMCID: PMC7465305.