Zespół dziecka maltretowanego – jak rozpoznać, że dziecko jest krzywdzone?

23.07.2020
Aktualizacja: 23.07.2020 17:20
Zespół dziecka maltretowanego - jak rozpoznać?
fot. Shutterstock

Co jakiś czas w mediach pojawiają się doniesienia o pobiciu dziecka lub nawet o jego śmierci, np. dzisiaj zmarł czteromiesięczny chłopiec, który trafił do szpitala z zespołem dziecka maltretowanego, m.in. urazem głowy, licznymi obrażeniami wewnętrznymi oraz złamaniami. Jak rozpoznać, że dziecko jest krzywdzone? 

Czym jest zespół dziecka maltretowanego?

Zespół dziecka maltretowanego (z ang. maltreated child syndrome) – pod tą nazwą kryje się szereg objawów psychicznych i fizycznych powstałych w wyniku działań krzywdzących dziecko. Może ono mieć liczne urazy czaszkowo-mózgowe, zaburzenia emocjonalne, wykazywać cechy zaniedbania intelektualnego czy opóźnienie w rozwoju fizycznym, także w wyniku niedożywienia.

Szacuje się, że w Polsce krzywdzonych jest ponad 200 tys. dzieci. Aż 66 proc. z nich jest poniżej 13. roku życia. Przemoc i maltretowanie dzieci jest obecne we wszystkich grupach społecznych, bez względu na ich status ekonomiczny. Katami dziecka mogą być jego najbliżsi, a więc rodzice, opiekunowie prawni, dziadkowie, rodzeństwo, ale również koledzy.

Przyczyn tego zjawiska może być wiele, wśród nich wymienia się: przemoc w domu, uzależnienia (w polskich warunkach najczęściej alkoholizm), choroby psychiczne, młody wiek rodzica, samotne macierzyństwo, niechciana ciąża, krytyczna sytuacja w życiu (utrata pracy, trudności finansowe). Jednak abstrahując od powodów, krzywdzenie dzieci jest zjawiskiem nieakceptowalnym i – na szczęście - karalnym.

Jakie są najczęstsze formy krzywdzenia, maltretowania dziecka?

Znęcanie się nad dzieckiem może mieć różne formy:

  • fizyczne (np. bicie, okaleczanie, duszenie, trucie),
  • psychiczne, emocjonalne (np. ignorowanie, odtrącanie, szantażowanie),
  • seksualne (np. zmuszanie do czynności seksualnych, których dziecko nie rozumie w pełni i na które nie może wyrazić świadomej zgody, gwałt),
  • zaniedbywanie, czyli niezapewnienie dziecku podstawowych potrzeb, takich jak pożywienie, ubranie, schronienie, opieka medyczna, edukacja. Należy tu dodać, że jest to najczęstsza forma krzywdzenia dziecka.

Jakie mogą być oznaki krzywdzenia lub maltretowania dziecka?

Takich oznak może być bardzo wiele, poniżej przykładowe formy.

Fizyczne:

  • Urazy oczu lub obu stron głowy lub ciała (przypadkowe urazy dotyczą zwykle tylko jednej strony ciała).
  • Często pojawiające się urazy, takie jak siniaki, skaleczenia i / lub oparzenia, zwłaszcza jeśli dziecko nie jest w stanie wyjaśnić, w jaki sposób doszło do nich. Mogą one pojawiać się w charakterystycznych wzorach, takich jak ślady po ukąszeniach, ślady po ugryzieniach człowieka, przypalenia papierosów lub odciśnięcia wykonane innymi przedmiotami.

Psychiczne:

  • Agresywne lub destrukcyjne zachowanie.
  • Zachowanie pasywne, wycofane lub pozbawione emocji.
  • Strach przed powrotem do domu lub strach przed rodzicami.

O przemocy seksualnej mogą świadczyć:

  • objawy chorób przenoszonych drogą płciową;
  • uraz okolicy narządów płciowych;
  • trudność i/ lub ból podczas siedzenia lub chodzenia;
  • dwuznaczne seksualnie, nieodpowiednie lub rozwiązłe zachowanie lub ich werbalizacja;
  • wyrażanie nieodpowiedniej dla wieku wiedzy na temat stosunków seksualnych;
  • przemoc seksualna wobec innych dzieci.

Oznakami krzywdzenia dziecka mogą być również:

  • oczywiste niedożywienie, apatia lub zmęczenie;
  • kradzież lub żebranie o jedzenie;
  • brak higieny osobistej lub niewłaściwa higiena osobista, podarte i/ lub brudne ubrania;
  • brak należytej opieki lekarskiej, w tym np. opieki dentystycznej lub innej pomocy medycznej;
  • częsta nieobecność w szkole lub spóźnianie się do szkoły;
  • pozostawianie dziecka bez właściwej opieki.

Ważne

Powyższa lista nie zawiera wszystkich możliwych oznak maltretowania dziecka. Niektóre krzywdzone dzieci mogą nie wykazywać żadnego z opisanych powyżej objawów, a mimo to mogą potrzebować pomocy.

Co – oprócz objawów krzywdzenia dziecka – powinno nas zaniepokoić?

Oprócz wyraźnych objawów skrzywdzenia dziecka, czujność lekarzy lub opiekunów dziecka powinny wzbudzić poniższe zachowanie.

  1. Niewspółmierność między motywem konsultacji i obrazem klinicznym. Na przykład rodzic zgłasza się do lekarza, mówiąc, że dziecko doznało urazu brzucha, jednak na jego ciele, w innych miejscach, np. na głowie również widać ślady pobicia.
  2. Niespójność "zeznań" członków rodziny. Przykładowo nie zgadzają się wersje powstania urazu u dziecka, przedstawiane przez rodziców czy opiekunów dziecka.
  3. Brak dokładnego opisu mechanizmu urazu. To może sugerować, że dziecko nie miało należytej opieki, zostało pozostawione samo sobie.
  4. Długi odstęp czasu między początkiem zaburzeń a zgłoszeniem się do lekarza. Urazy są poważne, a rodzice zgłaszają się do lekarza z dzieckiem dopiero po kliku dniach, gdy stan dziecka wyraźnie się pogarsza.
  5. Wiek dziecka < 3 lat. Obrażenia lub nietypowe zachowania u tak małych dzieci zawsze powinny wzbudzić czujność.
  6. W wywiadzie częsta zmiana lekarza leczącego dziecko. Może to tzw. próba zmylenia tropu.
  7. Brak korelacji między etapem rozwoju dziecka a rodzajem urazu.
  8. Brak reakcji rodzica lub opiekuna na płacz lub ból dziecka.
  9. Zbyt duże wymagania w stosunku do dziecka.
  10. Brak zaufania do lekarzy

Ważne

W przypadku podejrzenia, że dziecko jest krzywdzone należy jak najszybciej powiadomić odpowiednie służby (np. opiekę społeczną lub policję). To może uratować życie malucha.

Jak się diagnozuje zespół maltretowanego dziecka?

Diagnostyka składa się z wielu elementów. W badaniu klinicznym sprawdza się:

  • skórę dziecka: rozmieszczenie, rozmiar i stan gojenia obrażeń (diagram, dokumentacja fotograficzna),
  • głowę: konsultacja okulistyczna, badania obrazowe (USG, RTG, tomografia komputerowa),
  • brzuch: badanie USG, badanie palpacyjne (ciekawe: urazy brzucha to druga co do częstości przyczyna zgonów dzieci maltretowanych),
  • narządy moczowo-płciowe: diagnostyka w kierunku wykorzystywania seksualnego (ginekolog dziecięcy, urolog),
  • kończyny: diagnostyka obrazowa (cechy przebytych urazów).

Dodatkowo sprawdzana jest historia medyczna dziecka i jego rodzeństwa, a także przeprowadzana jest konsultacja psychologiczna (dotyczy to dziecka, jego rodzeństwa, a także rodziców, opiekunów prawnych).

O tym musisz wiedzieć

Zespół dziecka bitego to jedna z postaci zespołu dziecka maltretowanego. Tak się określa stan kliniczny małego dziecka, które doznało poważnych obrażeń. Bardzo często jest on przyczyną trwałych uszkodzeń ciała, może nawet prowadzić do śmierci dziecka. Zespół dziecka bitego jest podejrzewany u każdego dziecka wykazującego obecność złamań kości, krwiaka podtwardówkowego, złego rozwoju, obrzęku tkanek miękkich, krwiaków powłok skórnych, zwłaszcza u dziecka, które nagle umiera, czy tam gdzie istnieje rozbieżność między jakością obrażenia, a podanym mechanizmem urazu.

Źródło: Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę/ Klinika Pediatrii i Zaburzeń Rozwoju Dzieci i Młodzieży UM w Białymstoku