Dziecięca trauma: jak rozpoznać, że dziecko przechodzi traumę?

29.04.2019
Aktualizacja: 05.07.2019 11:07
Doświadczenia traumatyczne dziecka
fot. Shuuterstock

Lęk, cierpienie oraz inne przytłaczające emocje odbierają dziecku poczucie bezpieczeństwa i zaufanie do innych ludzi. Stopniowo nasilają się w nim destrukcyjne, autodestrukcyjne i ryzykowne zachowania, co może prowadzić do zaburzeń psychicznych, chorób, a nawet do prób samobójczych czy przedwczesnej śmierci. Jak rozpoznać traumę u dziecka?

Doświadczenie traumatyczne dziecka polega na byciu ofiarą lub świadkiem zdarzenia, które stanowi rzeczywiste lub domniemane zagrożenie dla jego życia i zdrowia, jak również innych, a w szczególności, bliskich mu osób.

Temu wydarzeniu towarzyszą przytłaczające emocje, poczucie bezsilności i osamotnienia. Skala oraz intensywność doznań jest odczuwana subiektywnie, jest indywidualna dla każdego dziecka. W takiej sytuacji mówimy o ograniczonej w czasie, traumie ostrej, której klasycznym przykładem jest wypadek komunikacyjny, pobicie, nadużycie seksualne, czy atak zwierzęcia.

Skąd się bierze trauma u dziecka?

Trauma u dziecka nie jest wyłącznie wynikiem złego doświadczenia w dzieciństwie. Pierwsze doświadczenia traumatyczne dziecka mogą pojawić się jeszcze w okresie prenatalnym. Wówczas oprócz bezpośrednich czynników zagrażających życiu płodowemu, jak np. zatrucie alkoholowe, każde poważne przeżycie, naruszające istotnie bezpieczeństwo matki, przenosi się wprost na nienarodzone jeszcze dziecko.

ZOBACZ: FAS, czyli alkoholowy zespół płodowy - co to jest?

Trauma może być związana z komplikacjami podczas samego porodu, jak również dłuższą separacją od matki, trudnościami w karmieniu dziecka oraz niektórymi zabiegami medycznymi, już po jego narodzinach. Ponadto wielu badaczy, wskazuje na istotne znaczenie traumy międzypokoleniowej, konsekwencji traumatycznych przeżyć przodków, stających się udziałem ich dzieci wnuków i prawnuków.

Innym typem traumy jest trauma chroniczna, gdy dziecko doświadcza wielu, następujących po sobie w czasie zdarzeń, np. przybierających formę przemocy domowej, znęcania się, przemocy rówieśniczej, rozstania rodziców, czy też uzależnienia członka rodziny od alkoholu.

Natomiast trauma złożona, obejmuje zarówno przewlekłe przeżycia traumatyczne, zwykle spowodowane przez bliskie osoby dorosłe, jak również wpływ tych doświadczeń na dziecko. Ona zawsze łączy się z negatywną postawą rodziców lub opiekunów, przejawiającą się w formie aktywnej, np. różne przejawy krzywdzenia lub biernej, kiedy mamy do czynienia z niewystarczającą dostępnością dorosłego, np. zaniedbywanie, unikanie kontaktu lub nieobecność.

Ważne

Kluczowe są pierwsze lata życia

Ze względu na późniejsze konsekwencje wpływu traumy na rozwój dziecka, szczególną rolę odgrywa kilka pierwszych lat jego życia. Od chwili narodzin do ok. 2 roku życia, głównie na podstawie relacji z matką, tworzy się swoisty wzorzec przywiązania, mający duży wpływ na jakość i trwałość powstających później więzi. Im większa dostępność i gotowość opiekuna na zaspokajanie potrzeb dziecka w tym czasie, tym większe szanse na wykształcenie się tzw. przywiązania bezpiecznego, skutkującego udanymi relacjami w przyszłości, postawą otwartości na „przyjazny świat” i „godnych zaufania ludzi”.

Jak rozpoznać objawy traumy u młodszych dzieci?

Młodsze dzieci, które doświadczyły traumy, mogą wyrażać cierpienie poprzez nasilone reakcje fizjologiczne i sensoryczne, np. zmiany w zakresie jedzenia, spania, poziomie aktywności, reakcji na dotyk i zmianę miejsca. Małe dzieci mogą stać się bierne, ciche i wrażliwe na pobudzenie lub też bojaźliwe, zwłaszcza jeśli chodzi o rozłąkę oraz nowe sytuacje.

Dzieci mogą również doświadczać silnych reakcji lękowych, koszmarów nocnych lub wybuchów agresji. Obwiniać się, ze względu na słabe zrozumienie przyczyny i skutku wydarzeń, czy w efekcie magicznego myślenia. Wykazywać zaburzenia związane z oceną zagrożeń i znalezieniem ochrony, szczególnie w przypadkach, gdy agresorem jest rodzic lub opiekun. Mogą również prezentować zachowania regresywne, np. „spieszczanie” mowy, moczenie się, płacz.

Skutki traumy dziecięcej

Trauma zaburza rozwój mózgu. Wpływa na struktury odpowiedzialne za system przetrwania, podstawowe procesy życiowe, reakcje na zagrożenie w formie walki, ucieczki i zamrożenia. Ogranicza jednocześnie dostęp do tzw. „mózgu racjonalnego” odpowiedzialnego kontrolowanie zachowania i przewidywanie konsekwencji.

Starsze dzieci po traumatycznych przejściach, także doświadczają zaburzeń snu, które zakłócają ich koncentrację i uwagę w ciągu dnia. Przejawiają trudności w nauce, wykazują problemy w kontrolowaniu reakcji na bodźce, wywołujące lęk. Prezentują zachowanie, które oscyluje pomiędzy przesadnie uległym i nadmiernie agresywnym. Doświadczają także niechcianych i natrętnych myśli oraz obrazów.

Starsze dzieci przeżywają nowe, intensywne, specyficzne obawy, łączące się z pierwotnym niebezpieczeństwem. Odtwarzają traumatyczne wydarzenie w swoim umyśle, pod kątem tego, jak można było mu zapobiec lub odmienić jego przebieg. Mogą zmieniać się pod względem zachowania, z nieśmiałych i wycofanych, w niezwykle agresywne. Często stają się na tyle przerażone nawrotami przytłaczających przeżyć, że unikają wcześniej preferowanych aktywności. Zdarza się, że myślą o odwecie za doznaną krzywdę. Mają znacznie ograniczone zaufanie do dorosłych i trudność w zwracaniu się do nich o pomoc.

ZOBACZ: Jak wspierać dziecko z doświadczeniem traumy?

Jak rozpoznać objawy traumy u nastolatków?

W przypadku nastolatków wpływ traumy szczególnie zakłóca rozwój i funkcjonowanie kory przedczołowej, obszaru mózgu odpowiedzialnego m. in. za przewidywanie konsekwencji zachowania, kontrolowania go, realistyczną ocenę zagrożenia i bezpieczeństwa, planowania oraz realizacji długoterminowych celów. Ograniczona jest także zdolność do stosowania norm etycznych oraz wyboru pomiędzy dobrem a złem. Dodatkowo związane z okresem dojrzewania zmiany poziomu dopaminy, prowadzą do częstszego podejmowania zachowań ryzykownych, lekkomyślnych i destrukcyjnych.

Charakterystyczny, podobnie, jak w przypadku młodszych dzieci, jest obniżony poziom wyników w nauce, trudności z poszanowaniem zasad i norm. Konsekwencją dokonywania „złych wyborów” oraz dominacji reakcji agresywnych, bywa wchodzenie w konflikt z prawem.

Typowe dla nastolatków z traumą są zaburzenia snu, maskowane późną nauką, korzystaniem z Internetu lub imprezowaniem. Widoczna jest także tendencja do przeszacowania lub niedoszacowania zagrożeń. Wrasta ryzyko rewiktymizacji (doświadczenia kolejnej krzywdy), szczególnie jeśli dorastający człowiek doświadczył chronicznej lub złożonej traumy. Mogą pojawić się samookaleczenia. Zwiększa się również tendencja do używania alkoholu, narkotyków i innych substancji psychoaktywnych, jako mechanizmu radzenia sobie ze stresem.

Poza tym nastolatki mogą odczuwać, że są słabe, dziwne, dziecinne, „zwariowane”. Bywają zakłopotane i zdezorientowane atakami lęku lub przesadnych reakcji fizycznych. Mogą mieć poczucie własnej wyjątkowości, a równocześnie osamotnienia w swoim bólu i cierpieniu. Przeżywają często silny niepokój, intensywny gniew, a nieraz bezradność. Mają skłonność do niskiej samooceny oraz popadania w depresję.

ZOBACZ: Depresja nastolatków jest często lekceważona. Jak rozpoznać objawy?

Autor: Tomasz Saj - doradca ds. Rodzinnej Opieki Zastępczej. Stowarzyszenie SOS Wioski Dziecięce w Polsce. Inspirację w przygotowaniu powyższego artykułu, oprócz doświadczeń z własnej ponad 25 letniej praktyki zawodowej, w ramach Stowarzyszenia SOS Wioski Dziecięce w Polsce, stanowiły szczególnie następujące pozycje: 

  • Bessel van der Kolk: Strach ucieleśniony. Mózg umysł i ciało w terapii traumy Warszawa 2018
  • Child Welfare Training Toolkit: Comprehensive Guide – 3rd Edition. NCTSN, 2013
  • Child Trauma Toolkit for Educators. NCTSN, 2008
  • Beata Kulig i Tomasz Saj: „Szkoła wrażliwa na traumę” – jak wspierać dziecko z doświadczeniem traumy w procesie edukacji. Broszura dla nauczycieli (projekt).