Trauma u dziecka: czym grozi? Konsekwencje dziecięcej traumy

29.04.2019
Aktualizacja: 30.04.2019 10:49
Konsekwencje truamy u dziecka
fot. Shutterstock

Trauma dziecięca to bardzo poważny stan, który ma swoje konsekwencje w przyszłości. Wpływa na rozwój dziecka, jego zachowanie, postępowanie, dokonywanie życiowych wyborów. Dzieci straumatyzowane częściej chorują, skarżą się na bóle głowy, brzucha, nudności. Są wycofane i nieśmiałe lub wręcz przeciwnie, nadmiernie pobudzone. Starają się za wszelką cenę rozładować stres i strach sięgając po używki lub dokonując samookaleczenia. 

Dziecięca trauma niesie za sobą poważne konsekwencje.Trauma, a szczególnie jej chroniczna lub złożona odmiana, wywiera destrukcyjny wpływ na rozwój dziecka. Odbiera mu poczucie bezpieczeństwa, stałości i przewidywalności. Zaburza istniejące relacje, a także utrudnia budowanie tych przyszłych.

Wszechobecny lęk sprawia, że dziecko znajduje się w stanie permanentnego zagrożenia i stałego alertu. W konsekwencji czego znaczna część życiowej energii i aktywności, zamiast koncentrować się na zabawie, uczeniu się, współpracy i eksploracji świata, skierowana jest na identyfikację potencjalnego niebezpieczeństwa oraz unikania jego konsekwencji. To natomiast wpływa na kształtowanie się negatywnych przekonań typu: „świat jest zły i niebezpieczny”, „dorośli krzywdzą i nie można im ufać”, „jestem do niczego i nie zasługuję na miłość”.

Osoby opiekujące się zranionymi dziećmi, nie zmagają się już z samą traumą, która należy do przeszłości, ale z jej skutkami, w postaci powracających, przytłaczających uczuć oraz dotkliwych odczuć fizycznych, licznych dolegliwości, a nawet chorób, które składają się na to, co ogólnie możemy określić mianem cierpienia.

Konsekwencje traumy dziecięcej

Z konsekwencjami ostrej traumy u dziecka spotykamy się w postaci objawów, charakterystycznych dla PTSD (zespołu stresu pourazowego). Należą do nich koszmary senne, natrętne wspomnienia, intensywne, z pozoru nieadekwatne reakcje na zewnętrzne bodźce, takie jak, sygnały dźwiękowe, świetlne, przedmioty, zapachy, smaki, kształty, kolory, zwane wyzwalaczami lub mechanizmami spustowymi.

Przywołują one traumatyczne przeżycia z przeszłości. Można wówczas zaobserwować unikanie przez dziecko miejsc i osób związanych z bolesnym doświadczeniem. Ponadto dostrzegalne są zmiany nastroju i zachowania dziecka jak np. dominacja uczucia lęku, winy, wstydu, smutku, dezorientacja, utrata zainteresowania wcześniejszymi aktywnościami, czy też wycofanie się z dotychczasowych kontaktów oraz relacji rodzinnych lub rówieśniczych. Charakterystyczny jest także wysoki poziom pobudzenia, zwiększona drażliwość i przerażenie.

Trauma chroniczna, jak i trauma złożona wywierają negatywny wpływ na wszystkie aspekty życia dziecka. W sposób szczególny zaburzając rozwój mózgu (m.in. zmniejszenie kory przedczołowej, hipokampu oraz ich dysfunkcje, przy jednoczesnym powiększeniu oraz nadmiernej aktywności ciał migdałowatych, czyniąc bardziej dostępnym tzw. „mózg emocjonalny”(pień mózgu – „mózg gadzi” i układ limbiczny - „mózg ssaczy”) - nasz system przetrwania, odpowiedzialny m.in. za podstawowe procesy życiowe oraz reakcje na zagrożenie, w formie walki, ucieczki i zamrożenia.

ZOBACZ: Jak wspierać dziecko z doświadczeniem traumy?

Objawy traumy u dziecka

Dzieci, które doświadczyły traumy, mogą wyrażać cierpienie poprzez nasilone reakcje fizjologiczne i sensoryczne, np. reakcje na dotyk i zmianę miejsca. Małe dzieci mogą stać się bierne, ciche i wrażliwe na pobudzenie lub też bojaźliwe, zwłaszcza jeśli chodzi o rozłąkę oraz nowe sytuacje.

Ogranicza jednocześnie dostęp do tzw. „mózgu racjonalnego” (kora nowa, szczególnie jej płaty czołowe – tzw. „mózg ludzki”) - odpowiedzialnego m.in. za racjonalne i abstrakcyjne myślenie, kontrolowanie zachowania oraz przewidywanie jego konsekwencji, planowanie, ocenę moralną.

Lęk, cierpienie oraz inne przytłaczające emocje, zawłaszczają wszystkie obszary aktywności dziecka, odbierając mu poczucie bezpieczeństwa oraz zaufanie do innych ludzi. Nasilają się destrukcyjne, autodestrukcyjne i ryzykowne zachowania. W perspektywie długoterminowej może to prowadzić do zaburzeń psychicznych, chorób, prób samobójczych oraz przedwczesnej śmierci.

Emocjonalność straumatyzowanego dziecka

Emocje doświadczane na skutek traumy mogą być bardzo realne, ale trudne do wyrażenia. Energia, która zostaje skumulowana podczas zagrożenia życia albo naruszenia fizycznych i psychicznych granic dziecka, może być „magazynowana” w ciele przez wiele lat, generując różnorodne objawy somatyczne.

Dzieci, które doświadczyły krzywdzenia czy zaniedbywania, częściej niż inne narzekają na bóle głowy, płytki, nerwowy i czujny sen, bóle brzucha, nudności, rozstrój żołądka, nerwowe tiki, zmęczenie. Zdarza się też, że chorują na różne alergie, astmę, anemię i doświadczają nawracających infekcji.

Skutkiem już doświadczonych stresów traumatycznych, jak również wyuczonej strategii obronnej przed tymi, które mogą dopiero nadejść, bywa często chroniczna sztywność lub zwiotczenie grup mięśniowych, a w konsekwencji, kształtowanie się określonej postawy ciała. Wytworzenie jakby „kombinezonu ochronnego”, czy „zbroi”, które blokują przepływ energii i ograniczają ekspresję danej jednostki. W tym aspekcie mówić można o „emocjach uwięzionych w ciele”, jako utrwalonej konsekwencji, czasowego znieruchomienia, zatrzymania, zamarcia, w wyniku silnego lub zwielokrotnionego stresu traumatycznego.

Warto wiedzieć

Konsekwencje stresu traumatycznego

Reakcją dziecka na stres traumatyczny może być aktywna (częstsza) forma odpowiedzi na poważne zagrożenie w postaci walki lub ucieczki. Inną formą reakcji jest reakcja pasywna w postaci zamrożenia w sytuacjach niebezpieczeństwa. Reakcji te uruchamiane są bez woli i świadomości, w celu zapewnienia przeżycia i mogą ewoluować w kierunku zmodyfikowanych strategii przetrwania.

Autor: Tomasz Saj - doradca ds. Rodzinnej Opieki Zastępczej. Stowarzyszenie SOS Wioski Dziecięce w Polsce. Inspirację w przygotowaniu powyższego artykułu, oprócz doświadczeń z własnej ponad 25 letniej praktyki zawodowej, w ramach Stowarzyszenia SOS Wioski Dziecięce w Polsce, stanowiły szczególnie następujące pozycje: 

  • Bessel van der Kolk: Strach ucieleśniony. Mózg umysł i ciało w terapii traumy Warszawa 2018
  • Child Welfare Training Toolkit: Comprehensive Guide – 3rd Edition. NCTSN, 2013
  • Child Trauma Toolkit for Educators. NCTSN, 2008
  • Beata Kulig i Tomasz Saj: „Szkoła wrażliwa na traumę” – jak wspierać dziecko z doświadczeniem traumy w procesie edukacji. Broszura dla nauczycieli (projekt).