Jak wspierać dziecko z doświadczeniem traumy?

29.04.2019
Aktualizacja: 04.07.2019 11:13
Leczenie traumy u dziecka
fot. Shutterstock

Wychodzenie z traumy to proces długi i skomplikowany, szczególnie dla dziecka, które nie potrafi radzić sobie z emocjami powracającymi do niego po strasznych przeżyciach. Podstawą wychodzenia z traumy jest wsparcie opiekuna, stworzenie dziecku bezpiecznego domu, zapewnianie warunków do rozwoju, realizacji swoich zainteresowań, ale również odpowiednia reakcja na jego potrzeby, takie jak bliskość i przytulanie, spokojny sen, potrzeba wyciszenia się. Jak pomóc dziecku, które doświadczyło traumy?

Trauma dziecięca to problem złożony. Oprócz samej traumy,  czyli doświadczenia zdarzenia, które stanowi rzeczywiste lub domniemane zagrożenie dla życia i zdrowia dziecka, lub innych ludzi, w szczególności bliskich mu osób, eksperci opiekujący się zranionymi dziećmi zmagają z jej skutkami. Okropne doświadczenia z przeszłości powracają do dziecka pod postacią przytłaczających uczuć i dotkliwych odczuć fizycznych, a także licznych dolegliwości i nawet chorób. Wszystko to składa się cierpienie dziecka.

Traumę trzeba ,,leczyć'', ponieważ ma ona ogromny wpływ na dziecko, jego rozwój i postrzeganie świata oraz innych ludzi. Nieprzepracowana trauma wpływa negatywnie na uczucia człowieka, jego życiowe wybory i postępowanie. 

Wychodzenie z traumy

Wychodzenie z traumy, to odzyskiwanie na nowo siebie, a w zasadzie „poczucie i oswojenie tego, co czujemy”. Pomaga w tym świadomość własnego ciała, jego granic, wewnętrznych doznań oraz zależności pomiędzy tym, co myślimy, przeżywamy i odczuwamy fizycznie. Istotną rolę we wczuwaniu się w siebie odgrywa uważność.

Naturalnym sposobem radzenia sobie z napięciem był i wciąż pozostaje dotyk, uścisk i kołysanie. Dlatego poza oddziaływaniami typowo medycznymi oraz różnymi podejściami w psychoterapii, w zmaganiu z konsekwencjami traumy, coraz większym uznaniem cieszą się metody skoncentrowane na pracy z ciałem. Niebagatelną rolę w tym zakresie, odgrywają naturalne i powszechnie dostępne, różnorodne formy aktywności fizycznej, sport, rekreacja, aktywna turystyka, ale także taniec i śpiew. Szczególnie gdy towarzyszy im bezpieczna atmosfera, kontakt z innymi ludźmi oraz interakcja oparta na współdziałaniu. Równie ważne są sytuacje, kiedy dziecko może zrelaksować się i odprężyć, rozluźnić się, pobyć w stanie obniżonej aktywności.

Istotne jest więc stałe i systematyczne powiększanie przestrzeni bezpieczeństwa dziecka oraz jego dobrostanu, przy maksymalnym ograniczeniu zagrożeń, poważnych zmian w jego środowisku i nadmiernego stresu.

Duże znaczenie mają z pozoru banalne elementy naszej codzienności, jak miejsce, w którym dziecko może pobyć samo i „schronić się przed światem”, regularne, dostosowane do potrzeb i jeśli to możliwe wspólne posiłki, właściwe nawodnienie, odpowiednio długi
i niezakłócany zewnętrznie sen. Stabilizacji sprzyja także ustalony plan dnia, w którym oprócz codziennych zadań i obowiązków, jest miejsce na aktywny wypoczynek, zabawę i relaks. Ważne jest, aby aktywności dziecka, odbywały się, o ile to możliwe, o stałych porach.

ZOBACZ: Dziecięca trauma: jak rozpoznać, że dziecko przechodzi traumę?

Podstawą jest wsparcie

Najtrudniejszym doświadczeniom traumatycznym w życiu dziecka towarzyszy zwykle kontekst relacyjny. Zarówno wtedy, kiedy relacja zdominowana jest agresją i przemocą (krzywdzenie, wykorzystanie), jak również wówczas, gdy trauma wiąże się z nieobecnością lub ograniczoną dostępnością opiekuna (zaniedbywanie).

Wspierająca, nacechowana zaufaniem relacja stanowi zatem klucz do odzyskania przez dziecko równowagi. To ona daje szanse na uspokojenie i odprężenie. W niej możliwe jest dostrajanie się do stabilnego opiekuna. To również dzięki niej, dziecko ma szansę doskonalić się w samoregulacji, czyli radzeniu sobie z wewnętrznym bólem, cierpieniem i napięciem.

Konsekwencje dziecięcej traumy

Konsekwencją ostrej traumy u dziecka są objawy charakterystyczne zespołu stresu pourazowego. Należą do nich koszmary senne, natrętne wspomnienia, intensywne, z pozoru nieadekwatne reakcje na zewnętrzne bodźce, takie jak, sygnały dźwiękowe, świetlne, przedmioty, zapachy, smaki, kształty, kolory, zwane wyzwalaczami lub mechanizmami spustowymi.

Mózg dziecka przy spełnieniu określonych warunków może korzystać ze swojej fenomenalnej predyspozycji do „autonaprawy”, przejmowania funkcji uszkodzonych obszarów przez te sprawne, a nade wszystko powstawania nowych połączeń nerwowych. Warunkiem niezbędnym do uruchomienia dobrodziejstwa neuropatyczności mózgu są właśnie bezpieczne i uzdrawiające relacje.

Trauma, szczególnie związana z krzywdzeniem i zaniedbywaniem, w znacznym stopniu wpływa na obniżenie u dzieci poczucia własnej wartości. Sprawia, że czują się one gorsze od innych, pozbawione prawa do szacunku i akceptacji. Żyją w poczuciu wstydu i winy. Sprawiają wrażenie, jakby ich wszystkie najważniejsze potrzeby, „ukryte były głęboko w kieszeniach”, i obarczone długoterminowym okresem realizacji. Dlatego niezwykle ważne jest identyfikacja mocnych stron, talentów, zainteresowań, pasji i wszystkich „obszarów mocy” dziecka oraz stwarzanie warunków do ich rozwijania. To zaś, połączone z dawaniem wyboru, poczucia sprawstwa i wpływu na własne życie, pomaga odzyskać poczucie własnej wartości, a negatywne przekonania o sobie i własnym życiu, zastąpić nową, pozytywną narracją.

Pomoc dla opiekunów 

Rodzice, opiekunowie, pracownicy socjalni czy nauczyciele, powinni mieć świadomość, że z konsekwencji traumy się nie wyrasta, a czas nie leczy ran. W większości przypadków konieczna jest konsultacja i pomoc specjalistyczna (psychiatry, psychoterapeuty, psychologa, pedagoga). Nie należy zwlekać ze zgłoszeniem się po nią.

Ponadto trzeba pamiętać, że opieka nad dzieckiem z doświadczeniem traumy to niełatwe wyzwanie, wymagające zaangażowania, cierpliwości, odporności psychicznej i konsekwencji, obarczone zagrożeniem „zmęczenia współczuciem” lub wtórnym stresem pourazowym. Oba zaburzenia mogą znacząco obniżać poziom satysfakcji życiowej, motywacji, destrukcyjnie wpływać na życie osobiste i ogólne poczucie bezpieczeństwa opiekuna.

Dlatego opiekunowie dziecka powinni być świadomi tych zagrożeń, a w zasadzie kosztów, jakie niesie opieka i wychowanie. Nie powinny narażać się na „samotną walkę”, lecz być gotowi do współpracy, otwarci na nową wiedzę i umiejętności. Opiekunowie dzieci, które doświadczyły traumy, powinni szukać pomocy w stawianiu czoła konsekwencjom swoich własnych traum. Powinni również zadbać o siebie, odpowiednio się odżywiać, ćwiczyć, angażować się w zabawę, pamiętając o odpoczynku, relaksacji, znajdując czas na refleksję oraz rozwój duchowy, pozwalając sobie zarówno na śmiech, jak i płacz.

Autor: Tomasz Saj - doradca ds. Rodzinnej Opieki Zastępczej. Stowarzyszenie SOS Wioski Dziecięce w Polsce. Inspirację w przygotowaniu powyższego artykułu, oprócz doświadczeń z własnej ponad 25 letniej praktyki zawodowej, w ramach Stowarzyszenia SOS Wioski Dziecięce w Polsce, stanowiły szczególnie następujące pozycje: 

  • Bessel van der Kolk: Strach ucieleśniony. Mózg umysł i ciało w terapii traumy Warszawa 2018
  • Child Welfare Training Toolkit: Comprehensive Guide – 3rd Edition. NCTSN, 2013
  • Child Trauma Toolkit for Educators. NCTSN, 2008
  • Beata Kulig i Tomasz Saj: „Szkoła wrażliwa na traumę” – jak wspierać dziecko z doświadczeniem traumy w procesie edukacji. Broszura dla nauczycieli (projekt).