Wyparta trauma z dzieciństwa. Zobacz, jak wpływa na mózg dziecka

28.05.2020
Aktualizacja: 28.05.2020 16:20
Trauma dziecięca a rozwój mózgu.
fot. Shutterstock

Uważa się, że dzieci po przebytej traumie zachowują utajoną pamięć traumatycznych zdarzeń w swoich mózgach i ciałach. Naukowcy w badaniach na wcześniakach wykazali, jak trauma dziecięca wpływa na funkcjonowanie mózgu. Widać wyraźnie, że funkcjonowanie układu nerwowego znacznie różni się od dziecka wychowywanego w bezpiecznych warunkach.

  • Trauma dziecięca wpływa rozwój mózgu. Jest to szczególnie widoczne w późniejszych etapach rozwoju dziecka. 
  • Najczęściej mówi się o czterech sferach krzywdzenia dziecka – krzywdzeniu fizycznym, zaniedbywaniu, krzywdzeniu emocjonalnym i seksualnym.
  • Badania przeprowadzone na Uniwersytecie Jagiellońskim wykazały, że u wcześniaków, na których były przeprowadzane bolesne i stresujące zabiegi, pojawiły się w dalszym życiu trudności szkolne, szczególnie w zakresie koncentracji, uwagi i pamięci.

Czym jest  wydarzenie mające charakter traumy w oczach dziecka, mogące stać się powodem wystąpienia u niego zaburzeń? Pojęcie objawów pourazowych stosowane jest w przypadku dolegliwości o charakterze fizycznym, behawioralnym, poznawczym i emocjonalnym mających bezpośredni związek z traumatycznym wydarzeniem.

Lekarze, środowisko naukowe i terapeuci zwrócili uwagę, jak trauma zmienia mózg dziecka. Wpływ stresu na rozwój mózgu badany był u niemowląt podlegających wielu traumatycznym procedurom medycznym. Pediatra prof. Ryszard Lauterbach z zespołem stwierdzili niekorzystny związek doświadczania wielu bolesnych zabiegów medycznych koniecznych dla podtrzymania funkcji życiowych niedojrzałego organizmu u wcześniaków na późniejsze funkcjonowanie ich procesów poznawczych.

Badacze próbowali sprawdzić wpływ określonych substancji chemicznych wytwarzanych pod wpływem stresu na rozwój centralnego systemu nerwowego. Działanie kortyzolu na młody, rozwijający się intensywnie mózg wpływało na możliwość powstawania zakłóceń w prawidłowym rozwoju funkcji związanych z procesami poznawczymi.

Prowadzone w krakowskiej Klinice Neonatologii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego badania wykazały, że u wcześniaków, u których z uwagi na konieczność życiową wdrożono wiele bolesnych, stresujących zabiegów, pojawiły się w dalszym życiu trudności szkolne, szczególnie w zakresie koncentracji, uwagi i pamięci.

Również inne badania wskazują wpływ chronicznego stresu na rozwój struktur mózgowych w postaci słabszego rozwoju lewej półkuli, w szczególności lewej części hipokampa, zmniejszenia integracji pomiędzy lewą i prawą półkulą. Długotrwały stres i jego neurochemiczne komponenty powodują również wzrost ilości zakłóceń w pracy mózgu – co przejawia się w nieprawidłowościach zapisu EEG.

Wpływ traumy na psychikę dziecka

Niezwykle ważne jest to, że  brak bezpiecznego przywiązania dziecka może wpływać hamująco na rozwój mózgu. Wiele badań prowadzonych w zakresie neurobiologii więzi wykazało, że sytuacje oddzielenia od matki powodują w systemie nerwowym dziecka również zmiany w wydzielaniu takich neurotransmiterów jak: serotonina, dopamina i noradrenalina.

Wyniki te wzbudziły znaczne zainteresowanie naukowców, ponieważ znany jest udział serotoniny i katecholamin w powstawaniu takich zaburzeń jak depresja, schizofrenia czy zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD).

Długotrwałe skutki braku lub nieprawidłowej opieki matczynej, przerwanego lub pozabezpiecznego przywiązania przejawiają się w nieprawidłowym rozwoju limbicznego "systemu nagrody”. W funkcjonowaniu dziecka, a potem młodego człowieka owocuje to przytłumioną emocjonalnością i ograniczonymi możliwościami uczenia się.

Przyczyny dziecięcej traumy

Wśród przyczyn odpowiedzialnych za przeżycia traumatyczne u dzieci i młodzieży możemy wymienić dwie grupy sytuacji, różniących się czasem trwania. W pierwszym przypadku będą to jednorazowe wydarzenia intensywnie przeżywane przez dziecko jako zagrożenie nagle i gwałtownie burzące jego poczucie bezpieczeństwa, np. wypadek drogowy.

W drugim przypadku występowanie reakcji stresowych oraz symptomów zespołu stresu pourazowego wiązać się będzie z długotrwałym oddziaływaniem sytuacji, które niszczą równowagę psychiczną i poczucie własnej wartości w postaci na przykład przemocy domowej.

Innym kryterium przybliżającym rozumienie przeżyć ekstremalnie negatywnych dla dziecka może być zróżnicowanie na uczestnika czy obserwatora. Młody człowiek może być zarówno sprawcą czy ofiarą przemocy, jak też świadkiem stresujących wydarzeń w swoim otoczeniu.

Wśród konsekwencji przeżytej traumy wymieniane są zaburzenia zdrowia fizycznego, ale też zaburzenia zachowania w postaci reakcji agresywnych, trudności emocjonalne, takie jak złość, lęk oraz zakłócenia w funkcjonowaniu poznawczym młodego człowieka.

PTSD  u dziecka: objawy

Symptomy wskazujące na rozwijanie się u dziecka zespołu stresu pourazowego można przedstawić następująco:

• Ponowne odtwarzanie traumy w postaci snów, wspomnień, zabaw, a przy kontakcie z czymś, co o traumie przypomina – reaktywność fizjologiczna oraz silny dystres.

• Uporczywe unikanie tematów związanych z traumą – myśli, wspomnień.

• Zmniejszona ogólna reaktywność – brak zainteresowań ważnym działaniem, perspektywami na przyszłość, chłód emocjonalny.

• Trwałe objawy wzmożonego pobudzenia – trudności w zasypianiu, koncentracji, czujność, drażliwość, wybuchowość.

Źródło: Iwona Sikorska, "Dziecięca trauma – psychologiczne konsekwencje dla dalszego rozwoju";  Babette Rothschild "Ciało pamięta. Psychofizjologia traumy i terapia osób po urazie psychicznym"