Zamknij

Pierwsze objawy autyzmu widać już u niemowląt. Jak ich nie przeoczyć?

02.04.2021
Aktualizacja: 14.04.2021 19:06
Wczesne pierwsze objawy autyzmu u dzieci
fot. Shutterstock

Jak najwcześniejsze rozpoznanie u dziecka oznak autyzmu jest tak ważne, bo tylko szybka pomoc maluchowi może zapobiec poważnym problemom rozwojowym. Szybka diagnoza nie jest łatwa, ale dzięki uwadze rodziców możliwa. Badanie dwóch amerykańskich naukowczyń wykazało, jakie mogą być wczesne oznaki autyzmu. Widać je już w pierwszym roku życia dziecka.

  1. Co ustaliły badaczki ws. wczesnych objawów autyzmu u dzieci?
  2. Jakie są wczesne oznaki zaburzeń ze spektrum autyzmu?
  3. Czy wszystkie objawy autyzmu muszą wystąpić u dziecka?
  4. Kiedy można zdiagnozować autyzm?

Autyzm (spektrum autyzmu, ASD - Autism Spectrum Disorder) charakteryzuje się trudnościami w relacjach z ludźmi, komunikacji oraz powtarzalnymi i sterotypowymi zachowaniami. Jest to zaburzenie rozwoju, a nie choroba. Pojawia się zazwyczaj w pierwszych trzech latach życia dziecka, 4 razy częściej u chłopców niż u dziewczynek. Wykrycie tej choroby jest niezwykle skomplikowane, a zauważenie jej pierwszych symptomów wymaga od rodziców dużo uwagi, zwłaszcza że u każdego dziecka zaburzenie może mieć inne objawy (spektrum oznacza, że autyzm jest trochę inny u każdej osoby). Utrudnieniem jest też różny czas wystąpienia pierwszych objawów (od urodzenia do 3. roku życia) oraz ich nasilenie. Jednak zdaniem dwóch amerykańskich badaczek – Julie Osterling i Geraldine Dawson – które w 1994 r. przeprowadziły ciekawe badanie, możliwe jest bardzo wczesne zauważenie oznak autyzmu u najmłodszych.

Co ustaliły badaczki ws. wczesnych objawów autyzmu u dzieci?

Na podstawie analizy materiałów filmowych, nagranych przez rodziców dzieci autystycznych oraz rodziców dzieci zdrowych, dr Julie A. Osterling i dr Geraldine Dawson wyodrębniły zachowania, które są typowe dla autystyków. Dwaj niezależni obserwatorzy, biorący udział w badaniu, nieznający stanu zdrowia dzieci, oglądali materiały wideo nagrane przez rodziców, a ich zadaniem było wychwycenie wszystkich nietypowych zachowań maluchów. Okazało się, że w porównaniu z dziećmi zdrowymi dzieci z autyzmem już w pierwszym roku życia: były mniej aktywne, nie uśmiechały się, miały nieadekwatną do sytuacji mimikę, zaburzenia uwagi oraz łatwo się rozpraszały.

Analiza nagrań wykonanych w drugim roku życia dzieci ujawniła, że częściej od swoich rówieśników ignorowały ludzi, preferowały samotność, unikały kontaktu wzrokowego, przybierały dziwne pozy, nie posługiwały się typowymi gestami i w ograniczony sposób wyrażały emocje. Były mało aktywne i bardzo spokojne. Oznaki autyzmu u dwulatków były wyraźniejsze niż u dzieci w pierwszym roku życia. Obserwacje pozwoliły ustalić, że dzieci autystyczne są mniej aktywne niż ich rówieśnicy, mają deficyty natury emocjonalnej (nie potrafią wyrazić np. radości, lęku czy zdziwienia).

Badaczki wyodrębniły cztery charakterystyczne zachowania, którymi ponad 90% dzieci z autyzmem w wieku 12 miesięcy różniło się od 10-miesięcznych niemowląt rozwijających się prawidłowo oraz od dzieci 12-miesięcznych z opóźnieniem w rozwoju:

  • brak patrzenia w stronę innych osób,
  • brak reakcji na własne imię,
  • brak wskazywania,
  • brak pokazywania lub podawania przedmiotów.

Jakie są wczesne oznaki zaburzeń ze spektrum autyzmu?

U dzieci z podejrzeniem spektrum autyzmu pierwsze oznaki zaburzenia można zauważyć już około 6. miesiąca życia – pojawiają się trudności z nawiązywaniem kontaktu emocjonalnego z rodzicami lub opiekunami. Największe problemy widoczne są w komunikacji społecznej, zwłaszcza pozasłownej. Do najwcześniejszych zwiastunów zaburzeń ze spektrum autyzmu należą:

  • ubogi kontakt wzrokowy (pojawia się przed 6. miesiącem życia),
  • brak zainteresowania ludźmi, ignorowanie ich, krótki czas patrzenia na ludzi (pojawia się około 1. roku życia),
  • brak zdolności do naprzemiennego uczestnictwa w interakcjach oraz małe zdolności inicjowania i podtrzymywania kontaktu (pojawia się przed 6. miesiącem życia),
  • brak reakcji na komunikaty rodzica kierowane do dziecka (pojawia się przed 6. miesiącem życia),
  • brak reagowania uśmiechem w sytuacjach społecznych i innych form okazywania radości (przed 6. miesiącem życia),
  • brak emocjonalnego dostrojenia i dostosowania mimiki do sytuacji (pojawia się przed 6. miesiącem życia)
  • brak reakcji na własne imię (pojawia się między 8. a 10. miesiącem życia)
  • brak wskazywania na przedmioty (pojawia się między 8. a 12. miesiącem życia)
  • brak domagania się, by być branym na ręce i przytulanym (pojawia się po 6. miesiącu życia),
  • brak podążania wzrokiem za osobą, przedmiotem (zaburzenie pojawia się na przełomie 1. i 2. roku życia),
  • brak złożonych zachowań społecznych łączących spojrzenie, mimikę, ton głosu i gestykulację (pojawia się po 6. miesiącu życia),
  • brak rozumienia gestów o znaczeniu społecznym, np. „pa, pa” (pojawia się na przełomie 1. i 2. roku życia)

Kolejne objawy mogą pojawiać się w drugim roku życia – między 18. a 24. miesiącem życia:

  • osamotnienie,
  • brak zainteresowania dziećmi i naśladowania ich
  • brak wspólnie podzielanej uwagi i wskazywania na przedmioty,
  • brak przynoszenia i pokazywania rodzicom różnych obiektów, które zainteresowały dziecko,
  • brak reakcji dziecka, kiedy jest wołane.

U małych dzieci występują także objawy związane z opóźnieniem rozwoju mowy: brak wypowiadania słów ze zrozumieniem po 1. roku życia, budowania prostych zdań po 2. roku życia, oraz regres w zakresie rozwoju mowy. Objawem zaburzeń ze spektrum autyzmu u małych dzieci są też stereotypowe powtarzające się zachowania, np. trzepotanie rękami, specyficzne poruszanie dłońmi czy palcami (pstrykanie palcami, klaskanie w dłonie), kołysanie się, kiwanie się, wyrzucanie w górę ramion, kręcenie się wokół własnej osi, chodzenie w kółko, uderza-nie głową, wachlowanie dłońmi przy twarzy.

Ponad 60 proc. dzieci wykazuje przywiązanie do codziennej rutyny i odmawia jakichkolwiek zmian w znanych im rytuałach. Dotyczy to np. czynności związanych z kładzeniem się spać, odwiedzaniem sklepów zawsze w tej samej kolejności, podążaniem w pewne miejsca zawsze tą samą trasą czy piciem z określonego kubka.

Czy wszystkie objawy autyzmu muszą wystąpić u dziecka?

Nie. Koniecznie trzeba pamiętać, że u żadnego dziecka nie występują wszystkie wymienione objawy. To właśnie jedna z trudności przy stawianiu diagnozy. Z kolei niewielkie natężenie objawów nie musi jeszcze oznaczać, że w przyszłości zostanie dziecku postawiona diagnoza autyzmu. Są także dzieci, u których objawy zaburzeń ze spektrum autyzmu są przysłonięte dodatkowymi problemami, np. deficytem uwagi, nadaktywnością psychoruchową czy zaburzeniami lękowymi. W przypadku jakiegokolwiek niepokoju ze strony rodziców zawsze konieczny jest kontakt z lekarzem (pediatra, potem psychiatra), bo tylko on może postawić diagnozę.

Kiedy można zdiagnozować autyzm?

Rozpoznanie autyzmu przed 2. rokiem życia dziecka jest niezwykle trudne. Większość specjalistów twierdzi, że zachowanie dziecka przed ukończeniem 2. roku życia może nie być wystarczająco jasne, by móc postawić jednoznaczną diagnozę. U tak małego dziecka nie zawsze ujawniają się w pełni objawy przyjęte przez kryteria diagnostyczne. Ponadto zaburzenia ze spektrum autyzmu mogą się dynamicznie zmieniać. Prof. Barbara Winczura, pedagog specjalny z Uniwersytetu Wrocławskiego, zajmująca się autyzmem, twierdzi, że „jak do tej pory nie udało się ustalić algorytmów służących do diagnozy ASD u dzieci poniżej 1. roku życia, które oparte są na dowodach. Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy, najwcześniejszym momentem, kiedy możemy rozpoznać autyzm, jest 18. miesiąc życia”.

Najlepiej jest, jeśli proces rozpoznawania autyzmu przebiega wieloetapowo. Etap pierwszy powinien obejmować wstępne badania przesiewowe, które powinny być wykonywane przez pediatrów, gdy dzieci kończą półtora roku lub dwa lata. Dzieci z nietypowymi objawami powinny zostać otoczone specjalistyczną opieką.

Uwaga!

Powyższa porada nie może zastąpić wizyty u specjalisty. Pamiętaj, że w przypadku jakichkolwiek problemów ze zdrowiem należy skonsultować się z lekarzem.

Bibliografia:

  • B. Winczura, Wczesne rozpoznawanie zaburzeń ze spektrum autyzmu – symptomy ryzyka, diagnoza wstępna, badania przesiewowe, Interdyscyplinarne Konteksty Pedagogiki Specjalnej, nr 22/2018
  • E. Pisula, Autyzm. Przyczyny, symptomy, terapia, Gdańsk 2010