Daltonizm, czyli ślepota barw: przyczyny nierozpoznawania kolorów

09.01.2020
Aktualizacja: 09.01.2020 14:08
Daltonizm, czyli ślepota barw
fot. Shutterstock

Większość osób używa nazwy daltonizm w stosunku do ludzi, którzy mają problem z rozróżnianiem czy też postrzeganiem barw. Nazwa ta nie jest jednak precyzyjna, bo odnosi się tylko do problemów z rozpoznawaniem barwy zielonej. Zaburzeniem, które określa nierozpoznawanie różnych kolorów, jest ślepota barw. Sprawdź, jak objawia się ślepota barw. Jakie są odmiany ,,daltonizmu''?

Daltonizm to bardzo ogólne i nie do końca precyzyjne określenie ślepoty barw

Daltonizm jest tak naprawdę odmianą ślepoty barw polegającą na nierozpoznawaniu barwy zielonej (lub myleniu jej z barwą czerwoną). Daltonizm objawia się nierozróżnianiem koloru czerwonego, pomarańczowego, żółtego i zielonego. Sama nazwa „daltonizm” pochodzi od nazwiska angielskiego chemika Johna Daltona, który bazując na własnym przypadku w 1794 roku, opublikował opis tego zaburzenia.

Ślepota barw jest natomiast zaburzeniem, które polega na nierozpoznawaniu barw i niezdolności do spostrzegania różnic pomiędzy niektórymi lub wszystkimi barwami, które są w normalnych warunkach dostrzegane przez inne osoby.

Ślepota barw: przyczyny

Zaburzenia rozpoznawania barw dzielą się na zaburzenia nabyte i wrodzone.

Ślepota barw jest zazwyczaj wrodzona. To zaburzenie uwarunkowane genetycznie, dziedziczone recesywnie w sprzężeniu z chromosomem X i częściej dotyczy mężczyzn. Dlaczego?

Ponieważ kobiety mają dwa chromosomy X (XX) i jeśli jeden z genów znajdujących się na chromosomie X posiada zmianę, prawidłowy gen na drugim chromosomie X może równoważyć obecność zmienionej kopii. Kobiety mogą być zatem nosicielkami ślepoty barw, nawet o tym nie wiedząc. Natomiast mężczyźni posiadają tylko jeden chromosom X (XY) i jeśli jeden z genów na chromosomie X mężczyzny ma zmianę, to nie ma drugiej kopii tego genu, która mogłaby to równoważyć. W takim przypadku mężczyzna na pewno będzie dotknięty chorobą.

Geny to jednak niejedyna przyczyna ślepoty barw. Zaburzenie to może być również wynikiem uszkodzenia dróg wzrokowych - od siatkówki po korę mózgu. Ślepota barw bywa także efektem ubocznym stosowania niektórych leków. 

Problem z rozpoznawaniem barw wynika z wadliwego lub całkowitego braku funkcjonowania czopków, czyli światłoczułych receptorów siatkówki oka. Czopki zawierają specyficzne błonowe białka receptorowe, które absorbują światło w różnych zakresach długości fali, dzięki czemu umożliwiają widzenie kolorów. U osób, u których działanie czopków jest zaburzone, występują problemy z widzeniem barw. 

Warto wiedzieć

Daltonizm po narkotykach

Na widzenie barw wpływ mają niemal wszystkie substancje psychoaktywne, zwłaszcza środki psychodeliczne z grupy fenyloetyloamin. Na przykład pod wpływem MDMA następuje drastyczne przesunięcie spektrum w stronę zieleni.

Ślepota barw: objawy

Ślepota barw, potocznie zwana daltonizmem, zawiera w sobie różne rodzaje zaburzeń rozpoznawania barw. 

Wrodzona ślepota barw dzieli się na:

1. Dichromatyzm, czyli całkowity brak jednego z rodzajów czopków. To najczęstsza forma ludzkiej ślepoty barw cechująca się problemem w odróżnianiu barw czerwonych, żółtych i zielonych od innych barw. W ramach dichromatyzmu wyróżnia się:

  • protanopię: nierozpoznawanie barwy czerwonej (mylenie jej z zielenią);
  • deuteranopię (daltonizm): nierozpoznawanie barwy zielonej (mylenie jej z czerwoną);
  • tritanopię: nierozpoznawanie barwy niebieskiej (mylenie jej z czernią).

2. Trichromatyzm, czyli widzenie za pomocą trzech różnych rodzajów komórek receptorowych. Zaburzenie częste u zwierząt, a także u ludzi, którzy posiadają  trzy rodzaje czopków pobudzanych przez światło o różnej długości fali. Trichromatyzm dzieli się na:

  • protanomalię: zaburzone postrzeganie nasycenia i jaskrawości czerwieni;
  • deuteranomalię: zaburzone postrzeganie nasycenia zieleni;
  • tritanomalię: zaburzone postrzeganie barwy niebieskiej.

3. Monochromatyzm, czyli całkowitą niezdolność do rozpoznawania/widzenia barw. Wyróżnia się trzy formy monochromatyzmu:

  • monochromacja czopków (działa jedynie pojedynczy system czopków): chociaż nie ma możliwości rozróżniania barw, to widzenie samo w sobie jest w miarę normalne;
  • achromatopsja lub monochromacja stożków: siatkówka oka nie zawiera żadnych czopków, lub zawiera ich bardzo mało, dlatego poza niezdolnością do rozpoznawania barw występują także problemy z widzeniem przy normalnym świetle;
  • agnozja barw: sytuacja, gdy człowiek nie dostrzega kolorów, nawet jeśli oczy są zdolne do ich rozpoznawania. Taka osoba widzi świat jak w czarno-białym filmie.

Ślepota barw: leczenie

Problem z widzeniem, czy też rozróżnianiem barw ,,wychodzi'' zwykle już na etapie wczesnoszkolnym, gdy prowadzone są rutynowe badania wzroku. Testy na rozróżnianie kolorów mogą być wykonywane przez okulistę lub optometrystę za pomocą specjalnie zaprojektowanych tablic.

Nie ma niestety sposobu leczenia ślepoty barw. Istnieją jednak specjalne soczewki z filtrami barwiącymi, które mogą pomóc chorym w rozróżnianiu barw. Coraz popularniejsze stają się również okulary dla daltonistów, które umożliwiają, czasami po raz pierwszy raz w życiu, rozróżnienie barw i zobaczenie świata w jego wszystkich kolorach.

Uwaga!

Powyższa porada nie może zastąpić wizyty u specjalisty. Pamiętaj, że w przypadku jakichkolwiek problemów ze zdrowiem należy skonsultować się z lekarzem.