Przeszczep (przeszczepienie) szpiku kostnego: wskazania, przebieg, powikłania

20.08.2019
Aktualizacja: 20.08.2019 16:01
Przeszczep szpiku kostnego
fot. Shutterstock

Przeszczep szpiku kostnego to jedna z podstawowych metod leczenia białaczek, czyli złośliwych nowotworów układu krwiotwórczego. Polega na pobraniu krwiotwórczych komórek macierzystych ze szpiku zdrowego dawcy i podaniu ich do organizmu osoby chorej, czyli biorcy. Celem przeszczepu jest odtworzenie zajętego przez chorobę i zniszczonego przez terapię szpiku chorego.

Przeszczep (przeszczepienie) szpiku kostnego to zabieg polegający na podaniu choremu preparatu zawierającego komórki macierzyste krwiotworzenia, które są w stanie odtworzyć układ krwiotwórczy, który uległ wcześniej uszkodzeniu. Istotą zabiegu  jest pobranie krwiotwórczych komórek macierzystych ze szpiku zdrowego dawcy i podanie ich drogą dożylną do organizmu biorcy. Krwiotwórcze komórki macierzyste dojrzewają i przekształcają się następnie we wszystkie trzy podstawowe rodzaje komórek krwi: leukocyty (białe krwinki), erytrocyty (czerwone krwinki) oraz trombocyty (płytki krwi).

W szpiku kostnym, czyli substancji, która znajduje się w kościach, produkowana jest krew - tkanka niezbędna do życia. Szpik kostny jest nieustannie pracującą strukturą, której komórki nieustannie się dzielą. Czasami jednak zdarza się, że na skutek różnych nieprawidłowości może dojść do jego uszkodzenia lub nieprawidłowego funkcjonowania. Ma to miejsce na przykład u chorych na białaczkę, gdy szpik kostny produkuje nieprawidłowe komórki nowotworowe. Zdarza się to również w przypadku niektórych chorób, w przebiegu których produkowane są krwinki niezdolne do prawidłowego reagowania na niebezpieczeństwa grożące organizmowi.

Jeśli w przebiegu choroby dojdzie do uszkodzenia lub zaburzenia funkcjonowania szpiku, wskazana jest jego transplantacja, określana również jako przeszczepienie komórek krwiotwórczych. Celem przeszczepu jest wymiana nieprawidłowo działającego systemu produkcji krwi u chorego i zastąpienie go nowym, prawidłowo funkcjonującym.

Nie ma możliwości wyprodukowania szpiku poza organizmem ludzkim, do tego potrzebny jest człowiek. Dzięki nowemu szpikowi następuje odtworzenie w organizmie chorego zdrowej tkanki krwiotwórczej według wzoru dawcy.

Przeszczep szpiku kostnego: wskazania

Wskazaniem do transfuzji szpiku kostnego jest:

  • leczenie niektórych typów ostrej białaczki;
  • leczenie przewlekłej białaczki szpikowej;
  • leczenie chłoniaków nieziarniczych;
  • leczenie zespołów mielodysplastycznych;
  • leczenie chorób przebiegających z wrodzoną lub nabytą niewydolnością układu krwiotwórczego;
  • leczenie innych nowotworów, np. neuroblastomy, mięsaka Ewinga.

Przeszczep szpiku nie zawsze jest konieczny, nawet w przypadku wymienionych wyżej chorób. To procedura ostateczna, która zarezerwowana jest dla pacjentów z grup dużego ryzyka, u których istnieje obawa, że leczenie podstawowe, takie jak chemioterapia czy radioterapia, może być niewystarczające do osiągnięcia remisji lub u których doszło do nawrotu choroby.

Przeszczep szpiku kostnego: rodzaje

Wyróżnia się trzy rodzaje przeszczepów szpiku kostnego: przeszczep autologiczny, syngeniczny i allogeniczny. Rodzaje przeszczepów różnią się pod względem źródła, czyli dawcy. 

  • W przeszczepach autologicznych do transplantacji stosuje się odpowiednio przygotowany i oczyszczony szpik własny pacjenta.
  • W przeszczepach syngenicznych (izogenicznych) dawcą szpiku jest identyczny bliźniak. Bliźniacy ,,jednojajowi'' są, z definicji, perfekcyjnie zgodni w zakresie antygenów tkankowych.
  • W przeszczepach allogeniczych przeszczepia się szpik od osoby-dawcy, spokrewnionej lub niespokrewnionej z pacjentem, której szpik jest genetycznie najzgodniejszy ze szpikiem chorego (dawca i biorca szpiku są wtedy zgodni tkankowo).

Wybór rodzaju transplantacji uzależniony jest od rodzaju choroby, dostępności dawcy szpiku, ogólnego zdrowia stanu chorego, czasu trwania choroby, jej stanu klinicznego i wielu innych czynników.W zależności od leczenia zastosowanego przed transplantacją przeszczepienie może mieć charakter mieloablacyjny lub niemieloablacyjny.

W przypadku mieloablacji przed przeszczepieniem niszczy się całkowicie szpik chorego (zarówno komórki nowotworowe, jak i te zdrowe). Natomiast w przypadku przeszczepu niemieloablacyjnego nie dochodzi do całkowitego zniszczenia szpiku pacjenta. W tym przypadku stosuje się chemioterapię, której celem jest opanowanie choroby, zahamowanie funkcji układu odpornościowego w celu zmniejszenia ryzyka odrzucenia przeszczepu oraz „przygotowanie” szpiku na przyjęcie komórek dawcy.

Przeszczep szpiku kostnego: przebieg

Przeszczep szpiku jest procedurą odpowiednio zaplanowaną, a na dobór odpowiedniego dawcy przeznaczony jest czas. Sama procedura wygląda zupełnie inaczej u dawców i biorców.

Dawca musi być osobą dorosłą i zdrową. Zostaje poddany szeregowi badań, które mają za zadanie potwierdzić, że jego tkanka jest zgodna z tkanką biorcy i może zostać bezpiecznie pobrana. Pobranie szpiku kostnego wykonuje się w znieczuleniu ogólnym, poprzez nakłuwanie kości biodrowych. U dawców komórek krwiotwórczych krwi obwodowej procedura pobrania komórek polega na podawaniu preparatu zwiększającego ich liczbę i mobilizującego ich przechodzenie do krwi obwodowej, a następnie podłączeniu do specjalnego separatora, który precyzyjnie wybiera komórki do przeszczepienia.

Biorca również przechodzi badania przed przeszczepem, wszystkie infekcje muszą być wyleczone, dotyczy to nawet zębów.

Moment przeszczepienia komórek krwiotwórczych określa się jako dzień „0”, okres kondycjonowania przed przeszczepem oznacza się numerem dnia ze znakiem „-”, z kolei wszystkie dni po transplantacji ze znakiem „+”.

Przeszczep szpiku kostnego polega na tym samym, co transfuzja krwi. Przeszczep przeprowadza się za pomocą kroplówki, w której znajdują się zawieszone w płynie komórki szpiku. Następnie oczekuje się na oznaki przyjęcia przeszczepu, czyli podjęcie przez niego pracy i rozpoczęcie produkcji krwinek białych, czerwonych i płytek krwi. Jednak do tego czasu niezbędne jest uzupełnianie liczby krwinek pacjenta, dlatego otrzymuje on transfuzje.

Po kilkunastu dniach, gdy szpik kostny podejmie pracę, pacjent może opuścić izolatkę, a gdy wyniki badań będą stabilne wrócić do domu.

Przeszczep szpiku kostnego: powikłania

Najgorszym powikłaniem po przeszczepie szpiku jest jego odrzucenie, co mimo wszystko zdarza się rzadko, bo dawca i biorca są precyzyjnie wybierani pod względem zgodności, a leki stosowane po przeszczepie ułatwiają jego przyjęcie się. 

Częściej spotykanymi powikłaniami po przeszczepie są skutki uboczne stosowania leków przed przeszczepem: wypadanie włosów, biegunki, uszkodzenia błony śluzowej, zapalenia płuc. 

Późniejsze skutki mogą natomiast obejmować: bezpłodność, niedoczynność tarczycy, zaćmę, zakażenia, nawroty (ok. 10-40% przypadków transplantacji allogenicznych i 40-75% autoprzeszczepów).

Innym powikłaniem jest choroba „przeszczep przeciw gospodarzowi” (cGvHD) związana z faktem, że przeszczepione komórki odbierają organizm biorcy jako „obcy” i muszą nauczyć się tolerancji dla innych struktur.

Uwaga!

Powyższa porada nie może zastąpić wizyty u specjalisty. Pamiętaj, że w przypadku jakichkolwiek problemów ze zdrowiem należy skonsultować się z lekarzem.

Źródło: dkms.pl; leukemia.pl