Chemioterapia: skutki uboczne. Jakie są powikłania po chemioterapii?

26.09.2019
Aktualizacja: 26.09.2019 15:45
Efekt uboczny chemioterapii
fot. Shutterstock

Chemioterapia owiana jest złą słabą, kojarzy się bowiem z cierpieniem chorych, wyniszczeniem organizmu. Jednak leczenie cytostatykami u każdego pacjenta przebiega inaczej. Chociaż skutków ubocznych ,,chemii'' zwykle nie da się uniknąć, to można je minimalizować. Dowiedz się, jakie są powikłania i skutki uboczne chemioterapii. Dlaczego ,,chemia'' tak silnie wpływa na człowieka?

Chemioterapia jest jedna z metod leczenia nowotworów. Działanie chemioterapii opiera się na stosowaniu cytostatyków, czyli leków przeciwnowotworowych, których zadaniem jest niszczenie komórek raka.

Leki cytostatyczne działają uszkadzająco na komórki szybko dzielące się, jakimi są komórki nowotworowe. Niestety, ich działanie nie ogranicza się tylko do komórek raka. Cytostatyki działają toksycznie również na zdrowe komórki organizmu. Dotyczy to głównie szybko dzielących się, zdrowych komórek, jakimi są na przykład komórki szpiku kostnego.

Leczenie cytostatykami może poprawić jakość życia i wydłużyć czas przeżycia chorych na raka pod warunkiem właściwego doboru chemioterapii. Obecnie podczas chemioterapii stosuje się leki z kilku grup, by zwiększyć działanie i zminimalizować skutki uboczne leczenia. 

Skutki uboczne chemioterapii, czyli powikłania po ,,chemii''

Uszkodzenie zdrowych komórek, czyli mielosupresja może skutkować zmniejszeniem ilości białych krwinek, zmniejszeniem ilości płytek krwi, niedokrwistością, zmniejszeniem ilości krwinek czerwonych.

Cytostatyki mogą swoim działaniem doprowadzić do uszkodzenia nerek, wątroby, serca. Działanie toksyczne na śluzówkę jelit i żołądka prowadzi natomiast do biegunek, bólów w obrębie jamy brzusznej. Działanie toksyczne ogólnoustrojowe powoduje wystąpienie nudności i wymiotów. Skutkiem ubocznym stosowania leków cytostatycznych mogą być również zmiany skórne, a także często spotykane wypadanie włosów i odczyny uczuleniowe (anafilaktyczne).

Kacheksja, czyli wyniszczenie organizmu

Kacheksja nowotworowa to częste powikłanie choroby. Ma bardzo negatywny wpływ na chorych, powoduje utratę masy ciała, zaburzenia łaknienia, co wyraźnie wpływa na przebieg leczenia i rokowania raka. Szacuje się, że nawet 20 proc. chorych na raka umiera z powodu wyniszczenia, nie przerzutów czy samego guza.

Powikłania po chemioterapii można podzielić na wczesne i późne. Powikłania wczesne występują w trakcie stosowania chemioterapii i obejmują takie objawy jak nudności, wymioty, odczyny uczuleniowe, uszkodzenie komórek szpiku i wypadanie włosów. Powikłania późne występują nawet do kilku miesięcy po chemioterapii i obejmują uszkodzenie mięśnia sercowego, zwłóknienie płuc, uszkodzenie nerek, powikłania neurologiczne.

Skutków ubocznych chemioterapii nie da się niestety uniknąć, choć każdy chory inaczej reaguje na leczenie. 

EFEKTY UBOCZNE CHEMIOTERAPII:

Nudności i wymioty są skutkiem uszkadzania komórek enterochromatofilnych żołądka i jelit przez leki cytostatyczne. Z komórek enterochromatofilnych uwalniana jest serotonina - oligopeptyd, który pobudzając własne receptory, prowadzi do pobudzenia włókien nerwowych i wystąpienia nudności i wymiotów. Chemioterapeutyki drażnią również receptory w ośrodkowego układu nerwowego, pobudzając ośrodek wymiotny w rdzeniu przedłużonym przez krew lub płyn mózgowo-rdzeniowy.

Wypadanie włosów to częste powikłanie chemioterapii, chociaż wcale nie dotyka każdego chorego. Toksyczne uszkodzenie komórek mieszków włosowych ma miejsce po ok 2-4 tygodniach od początku chemioterapii i ma charakter przejściowy. Zwykle po około 5 tygodniach po zakończeniu chemioterapii dochodzi do regeneracji komórek wytwarzających włosy. Utrata włosów w wyniku leczenia cytostatykami dotyczy nie tylko owłosionej skóry głowy, ale także brwi, rzęs, owłosienia pachowego i łonowego.

Niedokrwistość, czyli zmniejszenie poniżej wartości uznanych za normę parametrów krwi: krwinek czerwonych, hemoglobiny, hematokrytu, jest wynikiem uszkodzenia szpiku przez chemioterapię (działanie leków cytostatycznych), a także następstwem rozwijającej się choroby nowotworowej.

Małopłytkowość to zmniejszenie liczby pytek krwi. Przyczyną małopłytkowości w trakcie chemioterapii jest uszkodzenie szpiku przez leki przeciwnowotworowe. Najważniejszym powikłaniem małopłytkowości jest ryzyko krwawienia. Im mniejsza ilość płytek krwi, tym prawdopodobieństwo krwawienia większe, może to być zatem stan zagrażający życiu człowieka.

Neutropenia, czyli zmniejszenie liczby krwinek białych we krwi jest częstym następstwem stosowania leków przeciwnowotworowych, które uszkadzają szpik. Neutropenia może być stanem zagrażającym życiu ze względu na możliwe znaczne obniżenie odporności i występujące w związku z tym ryzyko powikłań infekcyjnych, włącznie z sepsą.

Najczęstsze skutki uboczne chemioterapii:

  • nudności i wymioty na skutek zaburzania podziałów komórek nabłonka wyściełającego przewód pokarmowy;
  • wypadanie włosów i łysienie na skutek ingerowania w podziały komórek nabłonka skóry;
  • wysypka, reakcje uczuleniowe - szkodliwe działanie chemioterapii na błony śluzowe, skórę i paznokcie;
  • biegunka;
  • zaparcia;
  • neutropenia, małopłytkowość, niedokrwistość na skutek niewydolności szpiku kostnego;
  • zaburzenia układu rozrodczego i libido w wyniku zahamowania spermatogenezy i miesiączkowania oraz uszkodzenia komórek płciowych;
  • uszkodzenia układu nerwowego (neurotoksyczność);
  • uszkodzenia mięśnia sercowego (kardiotoksyczność) i miąższu płucnego (pneumotoksyczność);
  • objawy grypopodobne;
  • obrzęki.

Większość powikłań po chemioterapii, leczeniu cytostatykami mija szybko i nie uszkadza trwale organizmu. Jednak niektóre powikłania mogą zagrażać życiu, tak jak gorączka neutropeniczna lub nabrać charakteru zmian utrwalonych. Jednak w każdym wypadku leczenie cytostatykami jest uciążliwe dla chorych, bywa źródłem cierpienia lub wykluczenia z życia społecznego i zawodowego. Na szczęście w zdecydowanej większości można powikłaniom skutecznie zapobiegać lub łagodzić dolegliwości. Obecnie rozwój medycyny pozwala na to, by zmniejszyć skutki uboczne chemioterapii poprzez podawanie nowych leków, dzięki którym chemioterapia silniej oddziałuje na komórki nowotworowe, przy jednoczesnym zmniejszeniu wpływu na zdrowe komórki organizmu. 

Uwaga!

Powyższa porada nie może zastąpić wizyty u specjalisty. Pamiętaj, że w przypadku jakichkolwiek problemów ze zdrowiem należy skonsultować się z lekarzem.