Jąkanie: skąd bierze się problem z płynnością mowy?

22.10.2019
Aktualizacja: 22.10.2019 15:22
Przyczyny jąkania.
fot. Shuttestock

Liczba jąkających się stale rośnie i najprawdopodobniej jest to cena, jaką płacimy za coraz szybsze tempo życia. Tzw. zacinanie pojawia się na ogół w sytuacjach stresowych. Jąkające się osoby często chcą wszystko powiedzieć szybko, wyrzucić z siebie słowa. Dla osoby, która nie mówi płynnie, niezwykle trudne jest wyrażenie swoich myśli bez większego stresu. Pamiętajmy o tym, że jąkanie to zaburzenie płynności mowy, które ma różne przyczyny. Nie jest to wyłącznie problem logopedyczny, ale też psychologiczny. Jakie mechanizmy rządzą jąkaniem i jak je pokonać?

Jąkanie: skąd bierze się problem?

Jąkanie sprawia, że ukrywa się swoją osobowość i ciężko jest się skomunikować ze światem. W Polsce problem ten ma ponad 400 tysięcy osób, a na świecie około 45 milionów dorosłych i 180 milionów dzieci. Jąkanie to tragedia niewypowiedzianych myśli, która wynika z braku koordynacji ruchowej trzech  aparatów: oddechowego, fonacyjnego, arkulacyjnego.

Jąkanie to nie tylko problem z mową, to także napięcie ciała, zagryzanie warg, celowe ściszanie głosu i uciekanie od komunikacji. Zaburzenie staje się tak silnym nawykiem, który stopniowo przejmuje kontrolę nad całym ciałem i umysłem. Objawy nasilają się podczas mówienia w emocjach.

Przeczytaj: Mutyzm wybiórczy. Gdy słowa więzną w gardle 

Jąkanie: przyczyny

Jąkanie nie jest chorobą, ale zespołem wielu różnych objawów. To wyuczona reakcja emocjonalna. Jej podłożem jest duża wrażliwość sensoryczna i emocjonalna, obniżony próg pobudliwości, problemy okołoporodowe, opóźniony lub przyśpieszony rozwój mowy, zaburzona lateralizacja, opóźniona mielinizacja, jąkanie w rodzinie.

Drugim czynnikiem wyzwalającym jąkanie jest traumatyczne wydarzenie (szok, strach, uraz). To, co może utrwalać problem z mówieniem to poprawianie, stygmatyzowanie, przedłużające się stany chorobowe, nadopiekuńczość lub zaniedbywanie rodziców.

Ważna informacja

Lateralizacja, inaczej stronność – asymetria czynnościowa prawej i lewej strony ciała ludzkiego, która wynika z różnic w budowie i funkcjach obu półkul mózgowych. Wyraża się np. większą sprawnością ruchową prawych kończyn niż lewych, a także rejestrowaniem przez mózg większej liczby bodźców zmysłowych dochodzących z jednej strony ciała.

Uważa się, że źródło jąkania tkwi w podświadomości. Może być związane ze stresem emocjonalnym, czyli np. stałą atmosferą domową, odseparowanie od rodziców, porzucenia lub inne zaniedbania emocjonalne.

Jąkanie dzielimy na różne rodzaje

Można wskazać na 3 podstawowe kryteria podziału: fizjologiczne, lingwistyczne, psychologiczne.

Fizjologia jąkania próbuje ustalić jego somatyczne przyczyny i na tej podstawie wyróżnia:

  • jąkanie kloniczne, w którym przeważają skurcze kloniczne,
  • jąkanie toniczne, w którym przeważają skurcze toniczne,
  • jąkanie kloniczno-toniczne, w którym nasilenie skurczów klonicznych i tonicznych jest wyrównane.

Wymienione skurcze mogą lokalizować się w:

  • układzie oddechowym i wówczas rozpoznajemy jąkanie oddechowe,
  • układzie fonacyjnym i wówczas rozpoznajemy jąkanie fonacyjne;
  • układzie artykulacyjnym i wówczas rozpoznajemy jąkanie artykulacyjne.

Jąkanie u dzieci

Jąkania nabywa się między 3 a 6 rokiem życia w fazie rozwoju mowy. Zdarza się, że jąkają się 1,5 roczne dzieci, szczególnie te u których następuje bardzo szybki rozwój mowy. Problem najczęściej dotyczy chłopców, występuje trzykrotnie częściej niż u mężczyzn, a dysproporcja ta pogłębia się wraz z wiekiem.

Jąkanie: terapia

Każde jąkanie należy poddać kompleksowej i systematycznej terapii. Sprawdzonym sposobem na płynne mówienie jest trening wolniejszej wymowy, przedłużania głosek, sylab, robienia pauz, mówienia na wydechu.

Terapia na ogół składa się z trzech etapów. Na początku chodzi o to, aby wyeliminować blokady, obawy, lęki, uspokoić ciało w czasie mówienia. Chodzi też o to, aby wyciszyć umysł, emocje, zrelaksować się. Terapeuci pomagają upłynnić mowę, żeby była ona szybsza i wyraźna. Wymaga to od pacjenta zaangażowania i samodyscypliny, aby można było utrwalić nowy nawyk.

Każda terapia logopedyczna powinna być prowadzona w ścisłej współpracy z rodzicami. Upłynnienie mowy dziecka to nie tylko ćwiczenia, ale także stan emocjonalny i sytuacja rodzinna. Na płynność mowy wpływa: samopoczucie, szeroko pojęta sytuacja komunikacyjna (sposób rozmowy, miejsce rozmowy czy też sam rozmówca), a także pewność siebie, poczucie bezpieczeństwa, poczucie własnej wartości, umiejętność rozpoznawania emocji, odczytywania ich oraz przeżywania. Właśnie dlatego zaleca się podjeść do terapii i jąkania inaczej w sposób interdyscyplinarny.

Przeczytaj: Nieśmiałość u dziecka: co z nią zrobić?