Obrzęk limfatyczny: pierwotny i wtórny. Przyczyny, objawy, leczenie

25.07.2019
Aktualizacja: 26.07.2019 12:30
Obrzęk limfatyczny nogi
fot. Shutterstock

Obrzęk limfatyczny jest chorobą związaną z niedomogą lub uszkodzeniem układu chłonnego (limfatycznego), co skutkuje gromadzeniem się chłonki w przestrzeni międzykomórkowej. Objawem są obrzęki kończyn i innych części ciała prowadzące nierzadko do tzw. słoniowacizny. Obrzęk limfatyczny jest chorobą przewlekłą, trudną do leczenia.

Obrzęk limfatyczny obrzęk tkanek wywołany zastojem chłonki, który prowadzi do przewlekłego stanu zapalnego. Obrzęk limfatyczny jest chorobę przewlekłą, jeśli utrzymuje się przez dłuższy czas, to prowadzi do deformacji ciała, destrukcji naczyń limfatycznych, włóknienia i odczynowych zmian skórnych. Taki ekstremalny stan nazywa się słoniowacizną. 

Układ chłonny (limfatyczny) składa się z naczyń limfatycznych i różnych narządów, takich jak grasica, migdałki, grudki chłonne i węzły chłonne. Narządy te wytwarzają limfocyty, czyli komórki odporności, które wchodzą w skład chłonki (limfy) i spływają naczyniami limfatycznymi do krwi. Podstawową funkcją układu limfatycznego jest pochłanianie i drenaż płynu międzykomórkowego oraz odpowiedź na zakażenia.  Płyn międzykomórkowy stanowi w przybliżeniu 16 proc. masy ciała człowieka i dzięki prawidłowemu funkcjonowaniu układu chłonnego pozostaje on w ciągłym ruchu. 

Na skutek wrodzonych lub nabytych (np. powodowanych chorobą) uszkodzeń układu limfatycznego dochodzi do nagromadzenia się w przestrzeni międzykomórkowej płynu śródmiąższowego lub innej substancji, co powoduje obrzęk. Utrudnienie odpływu chłonki prowadzu do powstawania przewlekłego procesu zapalnego, który charakteryzuje się rozrastaniem się włókiem łącznotkankowych i komórek oraz lokalnym upośledzeniem odporności spowodowanym upośledzeniem transportu komórek biorących udział w odpowiedzi immunologicznej: limfocytów T i komórek Langerhansa.

Objawy obrzęku limfatycznego

Obrzęk limfatyczny objawia się jako nienaturalne obrzmienie kończyn lub innych części ciała, którego skutkiem jest uczucie ciężkości, ograniczenie ruchomości, aktywności fizycznej oraz bóle powodowane zwiększonym napięciem skóry.

Początkowo obrzęk jest miękki, ciastowaty, jednak w miarę upływu czasu zaczyna robić się twardy, skóra jest napięta, kończyny ulegają zniekształceniu, a palce stają się kwadratowe, ostatecznie obrzęk prowadzi do słoniowacizny.

Przebieg choroby jest różny, zależy od przyczyny. Obrzęk limfatyczny po operacji może rozwinąć się w ciągu kilku miesięcy, obrzęk pozapalny po okresie utajenia może rozwinąć się po kilku latach, a obrzęk wrodzony towarzyszy chorym od zawsze.

Gdzie występuje obrzęk limfatyczny? Obrzęk może obejmować jedną lub wiele kończyn, lub kwadrant klatki piersiowej odpowiadający zajętej kończynie. Nadmierna opuchlizna może również obejmować inne części ciała: głowę, szyję, piersi lub genitalia, najczęściej jednak obrzęk limfatyczny kojarzony jest z nogami (,,słoniowe nogi'').

Obrzęk limfatyczny w obrębie kończyny górnej jest typowym odległym powikłaniem operacyjnego usunięcia piersi.

Obrzęk limfatyczny pierwotny

Pierwotny obrzęk limfatyczny powodowany jest wrodzonymi anomaliami naczyń chłonnych. Powstaje najczęściej u osób, u których doszło do nieprawidłowego wykształcenia naczyń limfatycznych lub uległy one zamknięciu. 

Obrzęk limfatyczny wtórny

Postacie wtórne obrzęku limfatycznego związane są z uszkodzeniem naczyń chłonnych, które wcześniej funkcjonowały prawidłowo. Do uszkodzenia może dojść w wyniku ostrego zapalenia naczyń limfatycznych, postępu choroby nowotworowej, zabiegu operacyjnego, radioterapii, urazu, zapalenia oraz w przebiegu zespołu pozakrzepowego.

Kto jest w grupie ryzyka obrzęku limfatycznego? Na wystąpienie obrzęku wtórnego narażone są szczególnie osoby u których przeprowadzono leczenie z powodu raka narządu rodnego, czerniaka, prostaty lub nerki w połączeniu z usunięciem węzłów pachwinowych. Ryzyko obrzęków zwiększa również radioterapia.

Leczenie obrzęku limfatycznego

Pierwotny obrzęk limfatyczny jest chorobę, której nie da się całkowicie wyleczyć. Aby ułatwić chorym funkcjonowanie, stosuje się drenaże, jednak tego typu zabiegi trzeba powtarzać co jakiś czas.

Leczenie wtórnego obrzęku limfatycznego opiera się przede wszystkim na leczeniu chorób współistniejących, czy choroby podstawowej, która jest przyczyną nieprawidłowości w funkcjonowaniu układu limfatycznego. Do momentu, w którym w obrębie obrzęku nie pojawi się włóknienie, pomocne jest bandażowanie kończyn lub noszenie specjalnych, terapeutycznych pończoch. 

W ciężkich przypadkach obrzęku limfatycznego w leczeniu stosuje się kortykosteroidy i retinoidy. Niezwykle ważna jest także regularna gimnastyka poprawiająca krążenie żylne i limfatyczne, noszenie specjalnego obuwia, unoszenie kończyn.  

Warto wiedzieć

Obrzęk limfatyczny a rak

Rzadkim, ale groźnym powikłaniem przewlekłego obrzęku limfatycznego jest nowotwór wywodzący się z naczyń limfatycznych mięsak limfatyczny.

Uwaga!

Powyższa porada nie może zastąpić wizyty u specjalisty. Pamiętaj, że w przypadku jakichkolwiek problemów ze zdrowiem należy skonsultować się z lekarzem.