Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych: bakteryjne i wirusowe. Jak rozpoznać objawy?

04.09.2018
Aktualizacja: 13.08.2019 08:52
Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych: bakteryjne i wirusowe. Jak rozpoznać objawy?
fot. Shutterstock

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych to choroba infekcyjna, wywoływana zazwyczaj przez wirusy i bakterie, które powodują stan zapalny w tkankach ochraniających mózg i rdzeń kręgowy. Bóle głowy, sztywność karku czy światłowstręt - te objawy powinny skłonić do natychmiastowej wizyty na pogotowiu. Dowiedz się, jak rozpoznać objawy zapalenia opon. Na czym polega leczenie tej choroby?

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych to stan zapalny tkanki otaczającej mózg, wywoływany przez bakterie, wirusy.

Mózg otoczony jest trzema błonami. Błona twarda stanowi zewnętrzną otulinę mózgu, a pajęczynówka jest błoną środkową, pod którą znajduje się błona wewnętrzna, zwana oponą miękką. Błony wraz z płynem mózgowym, znajdującym się pomiędzy środkową i wewnętrzną oponą, stanowią ochronę mózgu.

Zapalenie opon mózgowych jest chorobą opon, czyli tej ochrony pokrywającej mózg i rdzeń kręgowy. Przyczyną choroby są bakterie i wirusy, które wnikają do przestrzeni oponowej.

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych można ,,złapać'' wszędzie. Mając do czynienia z dużą grupą osób, przebywając przez kilka godzin w samolocie, pociągu, a także sali szkolnej, ryzyko przekazania i złapania wirusa czy bakterii drogą kropelkową jest wysokie.

Na zapalenie opon mózgowych chorują najczęściej niemowlęta, małe dzieci i nastolatkowie - są to okresy największej zapadalności na tę chorobę. Jednak na zapalenie opon może zachorować każdy, bez względu na wiek. Oprócz niemowląt najbardziej spektakularne, ciężkie i groźne zachorowania dotyczą seniorów.

Warto wiedzieć

Zapalenie opon groźne dla noworodków

Noworodki i niemowlęta do 1 roku życia są szczególnie narażone na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, gdyż w tym wieku bariera krew-mózg nie jest jeszcze w pełni wykształcona.

Bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Bakteryjne zapalenie opon mózgowych to bardzo poważna i ciężka choroba wymagająca natychmiastowej pomocy medycznej.

Zakażenie powodują najczęściej:

Najgroźniejsze są zakażania meningokokami, bakteriami, które występują w nosie u dużej części populacji. Zakażenia te mają gwałtowny przebieg i mogą prowadzić do zagrażającej życiu sepsy meningokokowej. Szacuje się, że nawet co 8 minut 1 osoba na świecie umiera z powodu zapalenia opon mózgowych wywołanego przez meningokoki.

LECZENIE: bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych wymaga natychmiastowego leczenia antybiotykami, które mają szerokie spektrum działania i wprowadzane są bezpośrednio do krwiobiegu. Czas jest jednak wyjątkowo ważny. Im szybciej zostanie wdrożone leczenie, tym większe szanse, że osoba chora wyjdzie z tego cało.

Antybiotykoterapia trwa ok. dwóch tygodni. Leczenie zapobiegawcze stosowane jest także u osób z bliskiego otoczenia chorych.

Warto wiedzieć

Od zapalenia opon do sepsy

Gdy infekcja bakteryjna rozwija się bardzo szybko, bakteria może dotrzeć do krwi, zanim zostanie wdrożone leczenie. Wtedy dochodzi do zatrucia krwi zwanego sepsą (posocznicą). To sytuacja bezpośrednio zagrażająca życiu człowieka.

Wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych występuje znacznie częściej niż bakteryjne i mają lepsze rokowania. Zakażenia wirusowe rzadko są śmiertelne (chyba, że dojdzie do zapalenia mózgu), ale mogą powodować bardzo ciężki stan.

Chorobę może wywoływać wiele wirusów m.in.:

Niektóre wirusy przenoszą się drogą kropelkową, inne mogą znajdować się w zanieczyszczonej ściekami wodzie.

LECZENIE: choć wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych nie podlega leczeniu antybiotykami, to często podaje się je zapobiegawczo, gdy nie wiadomo jeszcze, co wywołało chorobę. Stosuje się leczenie objawowe i troskliwą opiekę nad chorym. Wyleczenie następuje zazwyczaj po upływie kilku tygodni.

Rozpoznanie zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych

Rozpoznanie choroby polega na badaniu płynu mózgowo-rdzeniowego, poprzez nakłucie lędźwiowe. Wykonuje się także badanie krwi, w celu wykrycia bakterii.

Objawy zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych

W przebiegu zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych występuje charakterystyczna triada objawów:

  • ból głowy;
  • sztywność karku (nie można dotknąć podbródkiem klatki piersiowej);
  • światłowstręt.

Wśród innych objawów, jakie mogą towarzyszyć zapaleniu opon, wymienia się: wymioty, zaburzenia świadomości, objawy przypominające grypę, senność, bóle stawów, drgawki, wysypka plamicza (może świadczyć o sepsie meningokokowej).

Objawy zapalenia opon mózgowo rdzeniowych u niemowląt:

  • gorączka (dłonie i stopy mogą być zimne);
  • brak apetytu;
  • biegunka;
  • wymioty;
  • rozdrażnienie;
  • odgięcie głowy do tyłu;
  • osłupienie;
  • pulsujące ciemiączko;
  • senność;
  • wybroczyny, plamy na skórze.

Warto wiedzieć

Zapalenie opon: bakteryjne czy wirusowe

W przypadku zapalenia opon mózgowych o podłożu bakteryjnym przebieg choroby jest szybszy i cięższy. Natomiast zapalenie wirusowe poprzedzają zazwyczaj objawy grypopodobne.

Powikłania po zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych

Występowanie powikłań uzależnione jest rodzaju bakterii, ciężkości przebiegu choroby, sposobu leczenia, a także odporności osoby chorej. Szacuje się, że powikłania po chorobie dotyczą nawet 50 proc. wszystkich chorych na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

Możliwe powikłania po zapaleniu opon:

  • niedowłady mięśni;
  • głuchota, ślepota;
  • porażenia nerwów czaszkowych;
  • wodniaki lub ropnie podtwardówkowe mózgu;
  • zaburzenia psychogenne (np. zaburzenia zachowania, zaburzenia snu);
  • zaburzenia somatyczne (głównie u dzieci, np. zaburzenia wzrostu, zmniejszona tolerancja wysiłku).

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych może prowadzić do śmierci.

Szczepienia ochronne są najskuteczniejszą formą ochrony przed bakteriami i wirusami mogącymi wywołać zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.

Źródło: korun.edu.pl; Puls medycyny;

Emma Nickerson, Choroby zakaźne, Elsevier Urban & Partner, Wrocław 2008