Szczepionka dla starszych najtrudniejsza, bo to grupa narażona podwójnie

14.10.2020
Aktualizacja: 26.10.2020 18:30
Koronawirus: szczepionka i osoby starsze.
fot. Shutterstock

Działanie szczepionki przeciw COVID-19 może okazać się niewystarczające u osób starszych z powodu osłabionego układu odpornościowego.

  • Najbardziej narażona grupa wiekowa, osoby starsze, jest szczególnie trudna do zaszczepienia. To immunosenescencja, czyli starzeniem się układu odpornościowego, może utrudnić wprowadzenie szczepionek dla osób starszych.

Osoby starsze, najbardziej narażone na COVID-19, najprawdopodobniej będę chronione w pierwszej kolejności. Jest jedno „ale” – szczepionki mogą nie stworzyć wystarczającej bariery ochronnej z powodu immunosenescencji, czyli naturalnego starzeniem się układu odpornościowego.

„Mamy niewiele szczepionek przeznaczonych dla starszej populacji. Do tej pory większość szczepionek była skierowana przeciwko chorobom wieku dziecięcego” – podkreśla Shayan Sharif, profesor wakcynologii na University of Guelph w Kanadzie.

Jedynym wyjątkiem jest szczepionka na półpasiec, który zwykle podaje się pacjentom w wieku 70 lat. Dostępne są jedna lub dwie inne szczepionki przeciwko chorobom takim jak zapalenie opon mózgowych lub wirus brodawczaka ludzkiego opracowane dla młodych dorosłych. Ale poza tym immunologia jest skupiona na dzieci.  „Mamy ogromną wiedzę na temat chorób wieku dziecięcego. Jeśli chodzi o osoby w średnim i starszym wieku, niestety nie mamy już tak dużego doświadczenia” – wyjaśnia Sharif.

Koronawirus: szczepionki dla osób starszych to ogromne wyzwanie

Aby zrozumieć, dlaczego dla starszych ludzi trudniej stworzyć skuteczną szczepionkę, należy przyjrzeć się różnicom w ich układzie odpornościowym. Osoby starsze mają więcej czynników ryzyka – narażenie na działanie rakotwórcze lub innych chorób zakaźnych przez całe życie, zwiększy ryzyko przyszłych chorób spowodowanych nowymi infekcjami. Poza tym osoby starsze przechodzą też coś, co nazywa się immunosenescencją  – starzeniem się układu odpornościowego.

Podobnie jak wiele innych części ciała, nasz układ odpornościowy wykazuje oznaki starzenia. Niektóre komórki odpornościowe tracą swoją funkcję. Układ odpornościowy to bardzo złożona sieć typów komórek, które oddziałują na siebie. Jeśli coś gdzieś w systemie nie działa, zakłóca równowagę odpowiedzi immunologicznej.

Jak działa układ odpornościowy osób starszych?

Kiedy jesteś zarażony patogenem, pierwsza warstwa układu odpornościowego – wrodzona odpowiedź immunologiczna, zaczyna atakować patogen w miejscu infekcji. W przypadku chorób układu oddechowego mogą to być płuca, tchawica lub nos. Białe krwinki lub makrofagi atakują patogen, pochłaniając go przed zniszczeniem.

Gdy te makrofagi rozbijają patogen w sobie, przedstawiają jego fragmenty innemu typowi komórek odpornościowych, znanym jako komórki T. Służą one jako „pamięć” układu odpornościowego. Limfocyty T same nie widzą patogenu i potrzebują pewnych makrofagów, zwanych komórkami prezentującymi antygen, aby im go pokazać. To aktywuje następną warstwę, adaptacyjny układ odpornościowy.

Istnieje kilka typów komórek T. Limfocyty T zabójcy, czyli cytotoksyny, atakują komórki własnego organizmu, aby wyeliminować te już zakażone patogenem, zmniejszając jego proliferację. Pomocnicze komórki T zapewniają pomoc limfocytom B, innej części adaptacyjnego układu odpornościowego. Limfocyty B same widzą patogen, ale dla optymalnego funkcjonowania potrzebują pomocniczych komórek T. Komórki B wytwarzają przeciwciała. Ale aby wyprodukować najskuteczniejsze przeciwciała, potrzebują tej złożonej interakcji z limfocytami T.

Celem szczepienia jest pobudzenie układu odpornościowego do produkcji skutecznych przeciwciał, zanim zostaniemy wystawieni na działanie patogenu. 

Co dzieje się w układzie odpornościowym osoby starszej?

„Zasadniczo wszystkie funkcje tych typów komórek są upośledzone. Wytwarzają inny zestaw cytokin [białek, które wspomagają komunikację między komórkami odpornościowymi]. Myślę, że ważną kwestią, o której należy pamiętać, jest to, że żaden z tych typów komórek nie działa samodzielnie” – informuje Birgit Weinberger z Uniwersytetu w Innsbrucku, która bada immunosenescencję i szczepienia osób starszych.

Jeśli prezentacja antygenu przez makrofagi jest upośledzona w starszym wieku, może to prowadzić do zmniejszenia aktywacji limfocytów T , mniejszej pomocy dla limfocytów B i słabszej odpowiedzi przeciwciał. Ale może to być spowodowane problemami z pierwszą wrodzoną odpowiedzią.

„Należy pamiętać, jak wszystkie części układu odpornościowego łączą się” – wyjaśnia Weinberger. Mamy również ograniczoną liczbę komórek B i limfocytów T w adaptacyjnym układzie odpornościowym i z czasem część z nich tracimy. To może powodować problemy w późniejszym życiu. Kiedy napotykamy nowy patogen, zdolność do reagowania staje się znacznie bardziej ograniczona.

Czym jest immunosenescencja?

Immunosenescencja nie wpływa jednakowo na wszystkich ludzi. Niektórzy ludzie starzeją się lepiej od innych. Duży wpływ ma na to skład genetyczny. Dobra wiadomość jest taka, że niektóre części naszego układu odpornościowego również ulegają poprawie wraz z wiekiem.

„W naszym układzie odpornościowym znajdują komórki, które z wiekiem stają się bardziej witalne. Jeśli byliśmy narażeni na wiele różnych patogenów, mamy do nich pamięć immunologiczną, więc nie musimy mieć arsenału komórek, aby reagować na nowe antygeny” – podkreśla Sharif. Ale Sars-CoV-2 to wirus, którym nigdy wcześniej nie byliśmy narażeni, więc nie mamy takiej pamięci. tymczasem, szczególnie osoby starsze mają lepszą pamięć immunologiczną na rzeczy, na które byli już narażeni.

Etapy tworzenia szczepionki na COVID-19

Kiedy szczepionki przechodzą badania kliniczne na ludziach, w pierwszym etapie są testowane pod kątem bezpieczeństwa. Na drugim są testowane pod kątem skuteczności (czy wywołują zamierzoną odpowiedź), a na trzecim etapie pod kątem skuteczności ( jeśli wywołują właściwą odpowiedź, czy faktycznie działają na rzecz ochrony przed chorobami).

Szczepionki mogą dobrze działać na jednej grupie ludzi, ale na inną już nie. Obecnie prowadzonych jest wiele badań klinicznych dotyczących szczepionki COVID-19. Wiele z nich może przejść od etapu opracowania do zatwierdzenia.

Chociaż wszystkie zatwierdzone szczepionki będą musiały wykazać, że chronią przed chorobami, nie wszystkie zapobiegną przenoszeniu wirusa SARS-CoV-2. Żadna szczepionka nie będzie idealna. „Nie ma jednej szczepionki, która może zapewnić 100% skuteczności” – podkreśla Sharif.

Większość szczepionek zapobiega wywoływaniu choroby przez patogen, ale niekoniecznie eliminuje go z organizmu , co oznacza, że osoba zaszczepiona może nadal wyrzucać cząsteczki wirusa i potencjalnie zarażać innych wokół siebie.

„Szczepionki przeciwko grypie są tego dobrym przykładem: nie robią zbyt wiele, aby ograniczyć przenoszenie, ale zmniejszają liczbę chorób” – dodaje Sharif.

Od wieku zależy jak organizm zareaguje na szczepionkę

Wpływ wieku na rozprzestrzenianie się wirusa jest nadal w dużej mierze tajemnicą.  „Największą nadzieją  dla osób starszych cierpiących na COVID-19 może być znalezienie leku, który skraca czas hospitalizacji z tygodni do dni, a nawet może w ogóle wykluczyć potrzebę intensywnej terapii" – dodaje Sharif.

Obecnie badane są setki leków jako potencjalne metody leczenia COVID-19. W tej chwili jednym z najbardziej obiecujących leków jest deksametazon - steryd.

W tej chwili istnieje pięć leków  dopuszczonych do „nagłego użycia”, w tym deksametazon. Żaden z nich nie otrzymał jeszcze zgody FDA w wyniku badania klinicznego, więc są stosowane tylko w bardzo szczególnych przypadkach.

Zaletą poszukiwania leczenia wśród znanych leków jest to, że zostały one już zatwierdzone i udowodniono, że są bezpieczne w innych kontekstach. Z tego względu ich zatwierdzenie po udanym badaniu klinicznym powinno być stosunkowo szybkie - znacznie szybsze niż wymagane zezwolenie na nową szczepionkę.

Źródło: BBC