Gruźlica: aktualny problem. Jak rozpoznać objawy gruźlicy?

08.03.2018
Aktualizacja: 25.03.2019 08:02
Gruźlica kaszel
fot. Shutterstock

Gruźlica jest chorobą silnie zakaźną, dotyka najczęściej płuca. Choć ta choroba towarzyszy ludziom od wieków, a opracowane metody leczenia są skuteczne, to w wielu krajach wciąż uznawana jest za wyjątkowo groźną. Na wczesnym etapie rozwoju nie daje przeważnie większych objawów. To dlatego często wykrywana jest zbyt późno. Do bardziej charakterystycznych objawów gruźlicy zalicza się: nocne poty, utratę masy ciała i przewlekły kaszel (gruźlica płuc). Dowiedz się, jak rozpoznać objawy gruźlicy.

Gruźlica jest chorobą zakaźną wywoływaną przez prątek gruźlicy. Źródłem zakażenia są głównie chorzy prątkujący. Choroba najczęściej obejmuje płuca. Bywa podstępna, bo przez długi czas może nie dawać większych objawów.

Do zarażenia gruźlicą dochodzi najczęściej drogą kropelkową, poprzez bezpośredni kontakt z chorym. O zarażenie się nie trudno, bowiem chorzy na gruźlicę płuc charakteryzują się mocnym kaszlem. W wielu przypadkach gruźlica na początku daje niewielkie objawy, które nie wzbudzają większych podejrzeń u chorego. Objawy uznawane za charakterystyczne mogą, ale nie muszą występować u chorych na gruźlicę. Wyróżnia się jednak objawy, których pojawienie się może świadczyć o rozwoju choroby.

Objawy gruźlicy:

  • stany podgorączkowe;
  • nocne poty;
  • złe samopoczucie;
  • utrata masy ciała i utrata apetytu, a w zaawansowanym stadium choroby nawet wyniszczenie.

Gruźlica płuc jest najczęściej występującą odmianą tej choroby, choć obserwuje się zachorowania również na typy pozapłócne.

Rodzaje gruźlicy

GRUŹLICA PŁUC: jej przebieg w wielu przypadkach jest bezobjawowy. Najczęściej obserwowane objawy ogólne to: stany podgorączkowe i gorączki, osłabienie, utrata masy ciała, poty. Gruźlica płuc objawia się ponadto przedłużającym się, męczącym kaszlem, któremu nierzadko towarzyszy odkrztuszanie, a także bólami w klatce piersiowej. Na pewnym etapie rozwoju gruźlicy, choremu może towarzyszyć krwioplucie. Najczęstszą postacią gruźlicy płuc jest gruźlica naciekowa. Rzadsze postacie gruźlicy płuc to prosówka, gruźlica włóknisto-jamista oraz gruźlicze zapalenie płuc. W celu potwierdzenia gruźlicy pobiera się od chorego próbkę plwociny do badania bakteriologicznego.

GRUŹLICZE ZAPALENIE OPŁUCNEJ: zajęcie opłucnej (błony pokrywającej powierzchnię płuca i wyścielającej od wewnątrz klatkę piersiową) przez gruźlicę powoduje gromadzenie się w jamie opłucnej różnej ilości płynu. Wywołuje to ostre objawy: gorączkę, ból opłucnowy, suchy kaszel, duszności. 

GRUŹLICA WĘZŁÓW CHŁONNYCH: choroba zajmuje najczęściej węzły chłonne szyi, rzadziej te nad obojczykiem. Objawem gruźlicy jest powiększanie się węzłów bez ich bolesności. Po pewnym czasie powiększone węzły mogą stawać się miękkie i mogą tworzyć przetoki.

GRUŹLICA KOŚCI I STAWÓW: rozwija się powoli, w ciągu miesięcy lub nawet lat. W przebiegu choroby można zaobserwować objawy ogólne, takie jak gorączka, osłabienie i utrata masy ciała. Dodatkowo stwierdza się ból z okolicy zajętej chorobowo tkanki. Bóle w początkowym stadium są rozlane i promieniują wzdłuż nerwów, może pojawiać się także obrzęk stawu i jego ocieplenie oraz ograniczenie ruchomości. Gruźlica może zająć każdą kość lub staw, ale najczęsciej obejmuje kręgosłup i może doprowadzić nawet do jego złamania.

GRUŹLICA UKŁADU MOCZOWEGO-PŁCIOWEGO: objawy ogólne, typowe dla gruźlicy, występują rzadko. Natomiast objawy ze strony układu moczowego pojawiają się późno, najczęściej wtedy, gdy zmiany w nerkach i moczowodach są zaawansowane. Objawy obejmują zaburzenia w oddawaniu moczu, częste oddawanie moczu, bóle w okolicy lędźwiowej i kolkę nerkową. Zdarza się, że gruźlica nerek trwa przez kilka lat nie wywołując szczególnych objawów. Jej pierwszą oznaką jest niewydolność zwapniałych nerek. Gruźlica układu moczowo-płciowego może także powodować bezpłodność.

GRUŹLICZE ZAPALENIE OPON MÓZGOWO-RDZENIOWYCH: w początkowym stadium objawia się uczuciem senności i ciągłego zmęczenia, a także stanem podgorączkowym. W miarę upływu czasu mogą pojawiać się zaburzenia świadomości, bóle głowy, nudności i wymioty, a także (w niektórych przypadkach) porażenie nerwów czaszkowych.

Rozpoznanie gruźlicy

Lekarz rozpoznaje gruźlicę płuc na podstawie występujących objawów, a także wyniku badania radiologicznego płuc (RTG) i bakteriologicznego badania plwociny. U niektórych pacjentów z podejrzeniem gruźlicy wykonuje się bronchoskopię, czyli badanie popłuczyn oskrzelowych metodą rozmazu oraz hodowli. Ponieważ gruźlica może obejmować także inne narządy, do badania można wysłać przeróżne próbki, m.in. wycinki z oskrzeli.

Badania potwierdzające lub wykluczające gruźlicę:

  • Radiogram klatki piersiowej:to badanie podstawowe, stosowane w celu wykrywania gruźlicy w płucach i oceny ewentualnych zmian poczynionych przez tę chorobę.
  • Próba tuberkulinowa: polega na wstrzyknięciu w skórę przedramienia określonej ilości wysoce oczyszczonego przesączu z hodowli prątków gruźlicy. Organizm osoby, która miała wcześniej kontakt z prątkami reaguje w konkretny sposób na antygeny prątków. Na skórze powstaje rumień i w tym samym miejscu wyczuwalne jest zgrubienie.
  • Testy oparte na wydzielaniu interferonu γ: badanie wykonuje się z krwi pobranej z żyły. Do próbki krwi dodaje się białka prątka gruźlicy, a limfocyty (białe krwinki) zawarte w krwi reagują odpowiednio na obecność białek, jeśli organizm miał z nimi wcześniej z prątkami gruźlicy. Reakcja immunologiczna prowadzi do wydzielania białka, interferonu γ, które ma ogromne znaczenie w walce układu odpornościowego z gruźlicą. To badanie znacznie dokładniejsze od próby tuberkulinowej.

Leczenie gruźlicy

Leczenie gruźlicy musi trwać odpowiednio długo, ponieważ prątki dzielą się powoli i mogą przechodzić w stan uśpienia. W każdej populacji prątków gruźlicy znajdują się bakterie oporne na niektóre leki. Z tego względu zaleca się leczenie kilkoma preparatami, by uzyskać najlepszy efekt. Niezwykle ważne jest dotrwanie do końca leczenia i przyjmowanie odpowiedniej ilości leków. Niedostosowanie się do zaleceń, w tym zbyt szybkie przerwanie leczenia, może spowodować, że przeżyją bakterie oporne na leki.

Leczenie gruźlicy składa się z dwóch faz, w tym fazy intensywnej, która trwa krócej, ale obejmuje więcej leków. Ten czas przeznaczony jest na zabicie jak największego odsetka prątków, by zapobiec ewentualnej odporności na podawane leki. Następna faza, czyli faza kontynuacji, służy zabiciu pozostałych prątków.

Zapobieganie gruźlicy

Aby zminimalizować ryzyko zakażenia, zaleca się chorym zakaźnym dla otoczenia (prątkującym) pozostanie w szpitalu na czas leczenia. Osoby chore, u których nie stwierdzono w badaniu prątków, mogą leczyć się w domu. Niestety, nie można ustrzec się przed zakażeniem ze strony osób, które nie leczą się na gruźlicę lub nie przebywają w szpitalu, a funkcjonują normalnie w społeczeństwie.

W Polsce obowiązuje jednorazowe szczepienie niemowląt szczepionką BCG, która minimalizuje ryzyko wystąpienia ostrych postaci gruźlicy. Nie chroni jednak przed samym zarażeniem.

Skąd się wzięła gruźlica?

Gruźlica jest chorobą, która towarzyszy człowiekowi od zarania dziejów. Dowody na występowanie gruźlicy odnaleziono badając szczątki ludzkie z okresu starożytności. Informacje na temat występowania tej choroby znajdują się także w pismach Galena i Hipokratesa, który opisywał chorobę, jako jedną z najczęściej występujących.
Z upływem czasu, gruźlica zaczęła stanowić na świecie poważny problem. Zagęszczanie się ludności w miastach, niedożywienie mieszkańców i złe warunki bytowe prowadziły do szerzenia się gruźlicy powodując śmiertelne epidemie.  
Przełomem w zwalczaniu choroby okazało się odkrycie Roberta Kocha prątków gruźlicy w 1882 roku. Koch opracował metodę hodowli prątków na specjalnym podłożu, wykazał także, że choroba może być przenoszona z ludzi na bydło. Kilka lat później Koch opracował metodę uzyskiwania wolnego od bakterii roztworu zawierającego liczne antygeny prątka, czyli tuberkuliny. Do dzisiaj stosuje się opracowaną w tamtym czasie próbę tuberkulinową, czyli metodę diagnozowania gruźlicy.

Pierwsze leki przeciwprątkowe pojawiły się po II wojnie światowej, ale ich działanie nie było wystarczające. Obecnie stosuje się inne leki (m.in. izoniazyd, rifampicyna), których skuteczność jest w większości przypadków niezwykle wysoka, jeśli chory przestrzega odpowiedniego schematu leczenia.

Źródło: dr med. Filip Mejza, Gruźlica i mykobakteriozy (pulmonologia.mp.pl)

Dorota Michałowska-Mitczuk, Rozpoznawanie gruźlicy, I Klinika Gruźlicy i Chorób Płuc Instytutu Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie, Borgis - Nowa Medycyna 4/2000/czytelniamedyczna.pl

_______

zdrowie.radiozet.pl/nk